Sırpuhi Düsap: Ermeni Kadın Edebiyatının Başlangıcı*
Sırpuhi Düsap (1841-1901), ilk Osmanlı-Ermeni kadın yazar… Şüphesiz, onu önemli kılan, bir ilke imza atmasının yanı sıra romanlarıyla Ermeni edebiyatında bir çığır açmış olması. Yaşadığı dönemde, denemeleri ve romanlarıyla tüm dikkatleri üstüne çekecek konular işlemiş, o güne kadar sorgulanmamış kadın kimliğini gündeme taşımıştı. Erkekleri ve erkek egemen Ermeni toplumunu eleştirdiği kadar, Ermeni kadınını sosyal, ekonomik ve kültürel açıdan ele almış ve gerektiğinde Ermeni kadınının eksikliklerini dile getirmekten de kaçınmamıştı. Eserlerindeki radikal söylemi ve duruşu, 'yeni Ermeni kadını'nın doğuşunu ilan eder niteliktedir. Düsap'ın, Ermeni edebiyatında kadın edebiyatını başlatan üç romanı, Mayda (1883), Siranuş (1884) ve Araksiya ya da Mürebbiye (1887) o dönemde olduğu kadar günümüzde de kadının sosyal konumu, maruz kaldığı baskılar ve cinsel politikalar hakkında pek çok şey söylemekte.
Üç 'kadın' romanı ve Düsap'ın sesiİlk romanı Mayda, Düsap'ın başeseri olmasının yanı sıra radikal söylemiyle de ön plana çıkar. Düsap, Mayda'da, dul kalmış, annesini ve babasını kaybetmiş, tek kızıyla yapayalnız kalmış bir kadının sosyal ve ekonomik olarak ayakta kalma çabasını ele alır. Mektuplardan oluşan roman, büyük ölçüde, Sira Hanım ile Mayda'nın yazışmalarıyla akar. Okur, olayları bu iki temel kadın karakterin mektupları üzerinden takip ederken, zaman zaman ikincil karakterlerin mektuplarıyla diğer sesleri de dinleme fırsatını bulur. Sira Hanım, ümitsizliğe düşen Mayda'yı karşı teselli eder, ona ayakta kalmanın önemini anlatır. Aslında bunlar, Ermeni kadınına verilen nasihatlerdir. Onun gibi bir akıl hocasıyla, Mayda, önce hayatına çeki düzen verecek, sonra da özgür aşkı tecrübe etmenin sıkıntısı ve mücadelesi içinde, daima kendi olmaya çalışacaktır.
Yazarın ikinci romanı Siranuş, daha baskın bir şekilde, kadınlar üzerinden kurulan sosyal yapı ve ataerkil kuralları ele alır. Kendinin de mensubu olduğu yüksek sınıfı, özellikle de, Ermeniler içindeki büyük tüccar ve bürokrat sınıfını oluşturan amiraları hedef alarak eleştiren Düsap, zorla ve sadece sınıfsal düzenin korunması için yapılan bir anlaşma ile evlendirilen Siranuş'un hikâyesini anlatır. Görücü usulü veya 'düzenlenmiş' evliliğin yaygın ve 'doğal' olduğu o dönemde, Düsap, bu meseleyi doğrudan doğruya, tüm yönleriyle sergilemiş, sınıfsal farklılıkların kadını sadece öldüreceğinin altını çizmiştir.
İlk iki romanının kadın kahramanları düzene karşı kendi dengelerini, dillerini, istedikleri varoluş şekillerini gerçekleştirmek adına bir mücadele içerisindedirler. Son romanı Araksiya ya da Mürebbiye ise, başlı başına 'yeni Ermeni kadını'nın portresidir. Araksiya karakterinde hayat bulan 'yeni Ermeni kadını', koşullar ne olursa olsun çalışan, toplumda cinsel kimliğini, sosyal ve ekonomik konumunu oluşturmuş, dolayısıyla hem maddi hem manevi yönden birey olabilmiş kadını temsil eder. Tabii, kadınların eğitimi, bunun için önkoşuldur. Düsap'ın diğer romanlarındaki karakterlerden farklı olarak, Araksiya, romanın başında olduğu kadar sonunda da 'özgür' ve kendini gerçekleştirmeyi başarmış bir kadın olacak, ölümle veya yenilgiyle sonlandırmayacaktır kendini. Araksiya, alt-orta sınıfa mensup bir ailenin tek çocuğudur. Babasının iflas etmesi ve hemen arkasından felç olması nedeniyle ailenin geçimini üstlenir. İyi bir eğitim almıştır ve kendine en uygun mesleği seçip, istemeyerek de olsa mürebbiyelik yaparak ailesini geçindirecektir. Yaşanan iflasla birlikte sosyal sınıf farkının altında ezilen ve burjuva endişeleri içinde yakınan annesinin aksine, Araksiya çalışmak zorunda kalmaktan ne utanç duyar, ne de yakınır. Mürebbiyelik yaptığı ailenin büyük oğluna âşık olması, ama her koşulda sınıfsal bir çıkar yerine yeni kadın tipinin peşinde olduğu aşk evliliği, özgür irade ve ekonomik olarak ayaklarının üzerinde durması, onu romanın olduğu kadar ikincil karakterlerin de 'kahraman'ı yapar. Tipik bir modern ve kesinlikle erken feminist göndermeleri olan bir Pamuk Prenses hikâyesidir anlatılan. Kötü kraliçe, büyük oğlun üvey annesi önlerine sürekli engellerle çıksa da, Araksiya iyilik meleği olmaktan ödün vermez. Ödün vermediği bir başka şey de kişiliğidir. Böylece, Pamuk Prenses'in temelleri, Ermeni kadının dilinde yeni bir platforma oturtulur. Başka bir deyişle, kendi cinsel, sosyal ve ekonomik aidiyetini ezdirmeden de evdeki melek olur. Böyle bir denge, hem Düsap hem de Ermeni kadın edebiyatı için gayet iddialı bir başlangıçtır. Roman ve makalelerinin arkasındaki "Çalış!" düsturu Kadının ekonomik ve sosyal hayat içindeki yerini, romanlarının yanı sıra makalelerinde de ('Kadınların Eğitimi', 1880; 'Kadınların Çalışması İlkesi', 1881; 'Kadınların Çalışmamasına Dair Birkaç Söz', 1881) ele alan Düsap, Ermeni kadınlarının pasifize edilip kaybolmalarından yakınır. Ayrıca, hangi sınıfa ait olursa olsun kadının içinde bulunduğu ekonomik ve sosyal koşulların esiri olup tembelleşmesi ve kendi kendini etkisizleştirmesi üzerinden ağır eleştirilerde bulunur. Düsap'ın en büyük düsturu ve kadınlara yönelik en önemli mesajı çalışmak olmuştur. Araksiya romanı, Düsap'ın makalelerinin esas dayanağı olan 'her alanda özgürlük' fikri ekseninde düşünüldüğünde yarattığı yeni kadının önemi bir kez daha gözler önüne serilir.
Ve eleştiriler…Düsap, çağdaşları tarafından, özellikle dili ve izlediği edebi akım nedeniyle yoğun eleştiriler almıştı. Bu eleştirilerin başında, üç romanının da 'romantik' olması geliyordu. Düsap'ın, dönemin akımı realizmi değil de romantizmi seçmiş olmasının nedenleri vardı hiç şüphesiz. Özellikle ilk romanı Mayda, alttan alta özgür ve romantik aşkı savunduğu için Krikor Zohrab ve Hagop Baronyan gibi aydınlar tarafından ağır şekilde eleştirilmiş, eserde savunulan romantik aşk kavramına indirgemeci bir tavırla yaklaşılmıştı. Halbuki, kadınların şikâyetlerini, baskı ve acılarını, kısaca Ermeni kadınların duygularını dillendirme teşebbüsü, kadın edebiyatına ve bunun için yaratılacak dile doğru atılmış bir ilk adımdan başka bir şey değildi.
Diğer bir açıdan, eleştiri oklarını sakınmayan bazı Ermeni aydınlar, Düsap'ı belli bir sınıfa mensup Ermeni kadınları betimlemekle eleştirmiş ve onu Ermeni kadınını anlamamakla suçlayacak kadar ileri gidebilmişti. Arpiar Arpiaryan'ın bu eleştirisi karşısında, Ermeni kadın edebiyatı üzerine çalışmaları olan Victoria Rowe'un sözlerini ödünç alarak "Bir erkeğin Ermeni bir kadına, Ermeni kadını hakkında hiçbir şey bilmediğini söylemesi son derece ironiktir" demek, sanırım bu noktada verilebilecek uygun cevap olacak.
Ne büyük gürültü koparan eleştiriler, ne de yazarlık kariyerinin ağırlığı Düsap'ı pes ettirebilmişti. Düsap, 1891'de, on sekiz yaşındaki kızı Dorin'in veremden ölmesinden sonra, 'çığlıklar atmaya devam edecek' nice yazıya hayat vermekten vazgeçti ve suskunluğunu on sene boyunca, ölümüne dek korudu. Fakat her şeye rağmen, onun ışığını izleyecek edebiyat dünyasındaki 'kız'ları Zabel Yesayan ve Zabel Asadur gibi kadın yazarların yetişmesini sağladı, modern Ermenicenin olduğu kadar modern Ermeni kadınının dillenmesinde de milat oldu.
***
Birçok açıdan önemli olan Sırpuhi Düsap'ın Türkçeye –ve diğer dillere– çevrilmemiş olması ne yazık ki büyük bir kayıp. Fakat, bir Düsap eserinin Türkçeye kazandırılacağı güne kadar, Aras Yayıncılık'tan çıkmış olan Bir Adalet Feryadı: Osmanlı'dan Türkiye'ye Beş Ermeni Feminist Yazar adlı derlemede, onun yanı sıra, döneme damgasını vurmuş, Türkiye'nin ilk Ermeni kadın gazetecisi sayılan Elbis Gesaratsyan, şair ve yazar Zabel Asadur (nam-ı diğer Sibil), yazar ve aktivist Zabel Yesayan ve ilk aktif feminist Ermeni kadın sayılan Hayganuş Mark hakkında bilgi edinebilir, bazı eserlerinin kısa çevirilerini okuyarak fikir sahibi olabilirsiniz.
Sırpuhi Düsap'ın edebiyat dünyasındaki yeri üzerineSırpuhi Düsap'ın yazarlık kariyerinde, üç isim önemli rol oynamıştır. Öncelikle, annesinin yetiştirme tarzı ve duruşu Sırpuhi'nin hayatındaki birincil etki olmuştu. Yüksek sınıftan Katolik bir ailenin tek kızı olarak doğan Sırpuhi, küçük yaşta babasını kaybedince, annesi tarafından büyütülmüştü. Bir amira kızı olan annesi Nazlı Vahan, Ermeni cemaati içinde, kız çocuklarının okuması gibi hemcinslerine ilişkin birçok aktiviteye öncülük etmiş veya katkıda bulunmuş biriydi. Geleneksel kadınlık halinden uzak bir annenin etkin ve bilinçli yetiştirmesiyle, Sırpuhi çok genç yaşta toplumsal hayat hakkında fikir sahibi olmaya, kendini sarmalayan entelektüel çevrenin etkisiyle belli değerler edinip olgunlaşmaya başlamıştı.
İkinci önemli isim ise, eşi Paul Düsap'tı. Sırpuhi Düsap, Abdülhamit döneminde Mızıka-i Hümayûn'un şefliğini yapmış ve paşa unvanı almış olan Fransız bestekâr Paul Düsap ile evlendikten sonra, onun da desteğini gördü.
Evi dönemin aydınlarıyla dolup taşan Düsap'ı Ermeni edebiyatına hazırlayan üçüncü önemli figür ise Mıgırdiç Beşiktaşlıyan'dı. Dönemin romantik şairlerinden olan Beşiktaşlıyan, Sırpuhi'yi anadiliyle barıştıran ve yeni yeni oluşmakta olan modern Ermenicenin savunucusu yapan isimdi. Sırpuhi Düsap'ın eğitim hayatı tümüyle Batı ve özellikle de Fransız kültürünün etkisinde gelişmiş olsa da, Beşiktaşlıyan sayesinde anadiline geri dönüş yapmıştı.
Düsap, Ermeni kültürü ve edebiyatında 'uyanış' (zartonk) olarak tanımlanan bir tür 'Rönesans'a tanıklık eden ve başlamasında önemli rol oynayan isimlerden biri oldu. Hocası Beşiktaşlıyan gibi, Klasik Ermenicenin (krapar) günlük hayatta ve edebiyatta gereksinimleri karşılamadığını savunarak, yeni ve Modern Ermenicenin (aşkharapar) gelişmesini destekledi. Kadını ezen, ikincil gören, sessizleştirip etkisizleştiren ataerkil sisteme karşı, kadın kimliğine ilişkin sorun ve baskıları eserlerinde dile getirerek sergilediği tavır, tutum ve tepkiselliği bir kadın dili ve edebiyatının doğuşuna öncülük etti. Dildeki yenilikçi tavrı eserlerine amaçladığı ölçüde yansımamış ve bu konuda başarısızlığa uğradığı yönünde eleştiriler almış olsa da, bu eleştirileri haksız çıkarırcasına, bir sonraki kuşakta Zabel Yesayan gibi isimler aracılığıyla meyvesini vermiştir.
* Bu yazı 01.03.2009 tarihli Agos gazetesinin kitap-kirk ekinde yayımlanmıştır.
08 December, 2015
Siranuş Romanı ve ‘Sınıf’ta Kalan Bir Aşk Hikayesi*
Sırpuhi Düsap ismi Ermeni edebiyatında bir miladı temsil eder. 19. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk kez sesini çıkarmış Osmanlı Ermenisi bir kadın olarak, birbirinden farklı çığlıklar atan üç roman ve üç makale bırakmıştır ardında. Ermeni edebiyatında ve özellikle romanında bir kadının dile gelmesi şüphesiz çığır açan bir gelişme olduğu kadar eleştirilere açık zorlu bir yoldu. Ancak sınıfsal ayrıcalıklara sahip ve kalkan gibi kuşanacağı bu ayrıcalıkların farkında olan Düsap eğitimini, aydınlarla çevrili ailesini, sosyal duyarlılığını ve statüsünü, Ermeni toplumu ve özellikle de Ermeni kadınının içinde bulunduğu durum için kullanabilecek, kadın ‘sorun’unu dillendirebilecekti. 1920’lerde Virginia Woolf, kadın ve yazın arasındaki o baskı altındaki ince bağdan bahsettiği Kendine Ait bir Oda ile kadının ekonomik özgürlüğüne değinmeden çok önce, Düsap romanları ve makaleleriyle kadınların erkek egemen toplum düzenindeki ağlardan kurtulacağı yolları kurgulamaya ve işaret etmeye başlamıştı.
Romanlarından birine adını veren kahramanlarından Siranuş ile benzerlikler taşısa da, Düsap’ın kaderi sahip olduğu ayrıcalıklar sayesinde farklı olmuş ve onu yüksek sınıf Ermeni kadınını bile çemberine alan trajediden kurtarmıştır. Düsap’ın sesini çıkarabilmesinde, kadının, Ermeni kadınının kader olarak benimsemiş olduğu ezilmiş, susturulmuş hayatına karşı haykırabilmesinde, ve en önemlisi bir yazar ve kadın olarak kendine bir duruş belirlemesinde rol oynayan isimlere değinmeden geçmek olmaz. Annesi Nazlı Vahan’ın bir Amira kızı oluşu, bunun yanı sıra bir aktivist ve hayırsever olması ve aydınlarla çevrili hayatı sayesinde Sırpuhi henüz ufak yaşta kaybettiği babasının eksikliğini neredeyse hiç hissetmemişti. Annesinin sahip olduğu bu ayrıcalıklar Sırpuhi’nin henüz çok erken yaşta belli bir bilinç ve eğitim çevresinde yetişmesine olanak sağlamıştı. Sonraları, annesinin Ermeni okullarında ve özellikle kız çocuklarının eğitiminde oynadığı rolü devralması, Düsap’ın, kadınların çocukluktan başlayarak belli bir çarka kaptırılan hayatları ve toplumda onlara tanınan yer hakkında fikir sahibi olmasını sağlamıştır. Düsap’ın hayatında rol oynayan ikinci önemli isim, dönemin Romantik şairlerinden Mıgırdiç Beşiktaşlıyan’dır. Beşiktaşlıyan, önceleri Fransız kültürü ve dilinin etkisinde olan Sırpuhi’yi kendi anadiliyle barıştıran, onun yazarlığa adım atmasında ve özellikle de Ermeni edebiyatı bilinci ile eserler vermesindeki kilit isim olmuştur. Sırpuhi Düsap’ın sahip olduğu ayrıcalıklar kadar, hayatının geri kalanında önemli bir rol oynamış isimse kocası Paul Dussap’tır. Sırpuhi Düsap’ın düşüncelerini pratik hayatta da uygulamasını saygıyla karşılamıştır. Öyle ki, henüz bir kadının düşüncelerini savunması ve yazarlığa soyunmasına hazır olmayan dönemin koşulları ve Ermeni aydınlarının aksine, Paul Dussap’ın karısını bu yönde desteklemiş bir koca figürü olarak yeri önemlidir.
Sırpuhi Düsap’ın üç romanı da Ermeni kadınını farklı mercekler altında inceleyen, her biri anlatıldıkları romanlara ismini vermiş üç farklı kadına dairdir. Ana karakteri Siranuş ile aynı ismi taşıyan ikinci romanı, yüksek sınıf olarak tabir edilen Amira sınıfına mensup bir aile hakkındadır. Ermenice kadın ismi olan Siranuş’un, kelime anlamı Ermenice’deki ‘ser’ ve ‘anuş’, yani aşk ve tatlı sözcüklerinden oluşması anlamlıdır. Zira, bu roman toplumun kadın üzerinde kurduğu baskılardan dolayı, kadının aşık olmasını, aşkını yaşamasını engellemesi hakkındadır. Amira sınıfından dahi olsa, Ermeni kadını yine başta baba figürü olmak üzere, kadını ailenin ve toplumun ‘sermaye’si gören sosyal düzenin ve çarkının bir parçası olmak zorundadır. Siranuş, ironik bir şekilde, acı bir aşk hikayesi, kırık bir aşk romanıdır.
Başa bela Romantizm
Ancak Düsap’ın derdi romantik aşk hikayelerini konu edebileceği romanlar yazmak değildi. Bir yazar olarak Düsap’ın almış olduğu en önemli eleştirilerden biri, yazdığı eserlerin Romantik akımdan izler taşıması, ve dönemin gittikçe meyil ettiği Gerçekçilik akımına dair izler barındırmamasıydı. Çağdaşlarından ve dönemin güçlü kalemlerinden olan Krikor Zohrab, Arpiar Arpiaryan ve Hagop Baronyan gibi aydınlar dahi onu anlamamış, eserlerini eskide kalmış ve demode sayılan Romantizmin boş örnekleri olarak görmüşlerdi. Bu eleştirileri daha da kötü kılan şey ise, bir kadın yazarı, cinsiyetçi ve indirgemeci bir önyargının içinden değerlendirmeleriydi. Kadını, eksik, zayıf, duygusal gören önyargılar ve ataerkil düzen, bir kadının eline kalem alıp yazarlığa soyunmasını hazmedememiş, vermiş olduğu eserleri zavallı duygusal birer karalama olarak algılamıştı.
Kadın edebiyatının başlangıcı sürecinde, Avrupa’da olduğu gibi, Osmanlı topraklarında da genel olarak, romantik algının veya Romantizm ile kastedilen kavramın kadın yazarlara sağladığı kendini ifade edebilme olanağı bir fırsat olarak değil de, küçültücü bir unsur olarak algılanmıştır. Düsap’ın çağdaşı bir başka Osmanlı kadını, Fatma Aliye ise bu minvalde sadece ilk Müslüman Osmanlı kadın yazar değil, aynı zamanda Düsap’ınkine çok benzer kadınlık sorunlarını ele aldığı ‘zayıf’ ve ‘duygusal’ kitapların yazarı olarak da göze çarpmaktadır. Fatma Aliye’nin ilk romanı olan Levâyih-ı Hayat (Hayattan Sahneler) eserinde beş ayrı anlatıcı vardır, ancak bu beş anlatıcı kadının üzerinde durduğu konu kadın olmakla birlikte, kadın onun tek ve esas yeri olarak görülen aile temelinde irdelenir. Sadece ve sadece aile birimine ve ailedeki konumuna indirgenen kadının diğer tanımlayıcıları olan evlilik, mutluluk ve aşk kavramları tartışılan konulardır . Elbette bu eserde şaşırtıcı olan yazarın ve mektuplar üzerinden bu konuları tartışmaya açan kadın karakterlerinin eleştirel bir tavır sergilemekten ziyade, baskılanmayı olumlayan bir tavır ve üslup benimsemeleridir. Her ne kadar Fatma Aliye’nin eseri belirgin sorunlar içerse de, bu dönemin kadın yazınına bakıldığında, böylesi bir üslupla ilk kez karşılaşılmamaktadır. On dokuzuncu yüzyıl İngiliz edebiyatı kadın yazarlarından Charlotte Brontë’nin öfkeli ama bir o kadar sakin ve bir 19. yy. kadınına yaraşır şekilde sessiz kalmaya (veya görünmeye) uğraşan ünlü karakteri Jane Eyre de aynı şekilde şaşırtmaz mı okuyucuyu?
Daha önce de belirtildiği gibi, evlilik ve aşk gibi romantik kavramın temel olgularının sorgulanışı, kadının evdeki ve ailedeki yerinin eleştirel bir merceğe oturtulmasında, yavan ve zayıf bir söylem olmaktan çok öte, önemli ve bilinçli bir adımdı. Böyle bir adımla, kadınlığın sorgulanması, kadınların değişen ve modernleşen toplumda daha özgür ve katılımcı olarak yerlerinin tekrardan tanımlanması anlamına geliyordu (Rowe, 56). Bu bağlam göz önünde bulundurulduğunda, Düsap’ın, romanlarında kurgulamaya çalıştığı temel sorunları, daha net ve keskin bir şekilde tartıştığı makaleleri onun bir yazar olarak üretkenliğinin kaynağını tümüyle gözler önüne serer. İçerik açısından her ne kadar birbirine benzese de, her bir makalesinde , farklı sınıftan kadınları hedef alarak, onlara eğitimin önemini, çalışmayı ve evde, ailede tanımlanan kimliklerinin dışına çıkarak özgürleşmeyi öğütlemektedir Düsap.
Siranuş: Kurbanlaştırılan kahraman
Yukarıda da belirtildiği gibi, Siranuş karakteri adından da yola çıkarak romantik bir aşktan çok, acı bir aşk hikayesini anlatır. Romantik aşkın değil, görücü usulünün ve ailelerin çıkarları doğrultusunda karar verdikleri, kadının bu yolda fedakarlık göstermeye çağrıldığı bir tavrın tezahürüdür Siranuş’un acı aşk deneyimi. Bu anlamda, her türlü özgürlüğü yaşamaktan çok uzak, belirlenmiş kaderleri çerçevesinde yaşamaya mecbur, kahramandan çok kurban olan kadınlardan biridir Siranuş. Onun hikayesinde dikkat çeken ilk şey, Osmanlı Ermenilerinde yönetici sınıfı temsil eden Amira sınıfına mensup bir ailenin kızı olmasıdır. Her ne kadar belli sınıfsal artılara sahip gibi görünse de, üst sınıf toplumun kadınları da, daha aşağı sınıflarda ezilen kadın ile aynı kaderi paylaşmaktadır.
Romanda dikkate değer noktalar üzerinde durmadan önce, eserin kısa bir özetine göz atalım. Soyu amiralara dayanan ve bununla gurur duyan, varlıklı Bay Haynur ve karısının Siranuş adında genç bir kızları vardır. Aynı zamanda aile, Bayan Haynur’un uzak bir akrabası ölünce yetim kalan Yervant ve Zaruhi’yi de evlat edinmiş, Siranuş ile birlikte büyütmüşlerdir. Roman Zaruhi’nin düğünü ile açılır. Bay Haynur’un konağında düğün için görkemli bir davet verilir. Zaruhi sevdiği adamla, yani Hırant ile evlenirken, Siranuş ve Yervant beraber büyümüş ve yıllar içinde sevgileri sadece birbirlerine itiraf ettikleri gizli bir aşka dönüşmüştür. Düğünden bir gün sonra Roma’ya sanat eğitimi almaya gidecek olan Yervant ile geride, İstanbul’da kalan Siranuş, düğün gününün neşeli havasının aksine, bir köşede hüzünle oturmuş birbirlerine veda ederken sadakat sözü veren iki sevgili olarak karşımıza çıkarlar. Bu olayın üzerinden kısa bir süre sonra çapkınlıklarıyla bilinen, bir başka varlıklı Bay Tarehyan Siranuş’a talip olur. Paradan başka hiçbir şeye önem vermeyen Haynur, kızına ve karısına danışmadan bu teklifi memnuniyetle kabul eder. Ama sonrasında yaşanan gerilimden ötürü, önce anne hastalanıp yataklara düşer, daha sonra da Siranuş. Siranuş annesinin ciddi rahatsızlığının sebebi olarak görür kendini, ve sırf annesini mutlu ve dolayısıyla sağlıklı kılabilmek için babasının isteğine boyun eğer. Siranuş istemediği halde Tarehyan ile evlenir, annesine de kederini belli etmez. Evliliğin başlarında, Siranuş eve beklenmediği bir zamanda dönerek, Tarehyan’ı metresi Janet ile evlerinin salonunda yakalar. O güne dek bir tür yas ve keder içinde yaşayan Siranuş Tarehyan’a ve Fransız sevgilisine soğuk bir şekilde karşılık vererek kadını evinden kovar. Yıllarca Tarehyan’ın servetinde gözü olan Fransız kadının Alphonse adında, kendi gibi servet avcısı bir sevgilisi daha vardır. Öfkeden deliye dönen Janet, Siranuş’u lekeyecek ve rezil edecek bir plan yapar sevgilisiyle birlikte. Buna göre, Alphonse yakışıklılığıyla Siranuş’a yanaşacak, evdeki hizmetçilerden Melkon aracılığıyla da, Tarehyan’ın fark etmesini sağlayacaklardır. Ancak planlar beklenildiği gibi ilerlemez. Roma’da iki sene kaldıktan sonra, aldığı kötü haberler ve yaşadığı acılardan sonra memleketine dönmenin kendisine iyi geleceğine inanan Yervant tüm cesaretini toplayarak Siranuş’u evinde ziyaret eder. İki sevgili birbirleriyle hasret giderip, günah çıkarırken, etrafta bir süredir dolanan ve Siranuş’un kaldığı evin bahçesine gelen Alphonse’u farkeden Yervant kavgaya tutuşur. Adam, olay çıkarma amacıyla Yervant’ı omzundan yaralar ve kaçar. Tarehyan önce Yervant’a karşı suçlamalarda bulunup, karısından intikam almak ümidiyle iftira atar. Daha sonra olanları hem hizmetçi Melkon’dan hem de karısından dinler. Günler geçer, birbirinden farklı iki açıklama arasında karar veremeyen Tarehyan sevgilisi Janet’i ziyaret etmek için onun Pera’daki evine gider. Ancak daha merdivenleri çıkarken, Janet’in sevgilisi Alphonse ile öteden beri yaptığı planları duyarak, sessizce evine geri döner. Karısına karşı bir kez daha mahcup olan Tarehyan, buna rağmen kısa zamanda yeni sevgililer edinmekten de geri kalmaz. Bu olayın ardından, yaklaşan Surp Hagop yortusu vesilesiyle, her sene Haynurların evinde bayram eğlencesi yapıldığından, Siranuş birkaç gün evvelinden ailesinin evine gider. Bu sırada Siranuş Zaruhi’den, Yervant’ın tekrar Roma’ya döneceğini duyarak altüst olur. Aynı gün bakımını ve eğitimini üstlendiği üç kardeşten biri olan küçük Zareh’in hastalandığı haberini alarak doğruca çocuğun kaldığı eve gider. Uzunca müddet küçük çocukla ilgilenir, doktor çağırttırır. Bayram günü geldiğinde Siranuş’ta, küçük Zareh’den kaptığı tifonun etkileri kendini göstermeye başlar. Ertesi gün, son nefesini vermeden Yervant’ı son bir kez görmek ister. İki sevgili vedalaşır, annesi bir yanda ağlarken, Bay Haynur “onca görkemi ve varlığı anca iki sene yaşayabildi” diye söylenerek kızı için hayıflanır (358). Bay Tarehyan ise, bulaşıcı olduğunu öğrendiği hastalığa yakalanmamak için bahaneler bularak oradan kaçar.
Göze çarpan yapıtaşları
Roman boyunca gözlemlenen kayda değer noktalardan biri, belli sosyal yapıların tezatlarıyla birlikte kurgulanmış olması. Zaruhi ve Hırant, sadece mütevazı hayatları olan ve dolayısıyla eşit ekonomik hayatlara sahip iki genç değil, başından beri bu eşitlik sayesinde aşk evliliği yapabilmiş bir çift olarak da karşımıza çıkarlar. Öyle ki, bu eşitlik sayesinde, Zaruhi Hırant’ın geçimini zor kazanması karşısında, harekete geçip dil ve müzik dersleri vererek aile bütçesine katkı sağlar. Ancak böyle bir çift, toplumun ayıp sayabileceği kadının çalışmasını dikkate almayarak, birbirlerini eşit görmelerini pekiştirecek böylesi bir tutum sergileyebilirler. Öte yandan, Siranuş ve Yervant’ın mutsuzluğu başından beri ayrı sosyo-ekonomik sınıflara ait olmalarından kaynaklanır. Yervant’ın sanatçı olması Haynur’un gözünde bir şey ifade etmemekle beraber, Siranuşla aralarındaki bağı öğrenince, bu durumu, kendi evinde bir yanaşma olarak yaşayan birinin cüret etmesi olarak nitelendirir (187).
Romanın ana örgüsündeki bir başka önemli unsur ise sanatın, bilginin ve kültürün, para ve unvan ile oluşturduğu kutuplaşmadır. Daha da önemlisi, böyle bir kutuplaşmanın toplumun daha ziyade üst tabakasını kurbanlaştırabilir olmasıdır. Yervant Roma’ya sanat eğitimi alıp ressam olmaya gitmiştir. Çocukluk günlerinden beri, Siranuş onun ilerici fikirleri ile büyümüş, toplumsal önyargılar engel olsa da, Yervant’ı birey olarak kendi eşiti görmüştür. Öte yandan, Tarehyan Bay Haynur için, ekonomik statüsü ve soyluluğu ile kendine ve dolayısıyla ailesine denk biri olarak biçilmiş kaftandır. O derece ki, kızından dinlediği üzere, Tarehyan’ın metresi ile ilgili olayı duyduğunda, önemli bir tepkisi olmaz bile. Sanatı ve özgür birey olmayı temsil eden Yervant, kızkardeşi ve Hırant ile bir tartışmasında, konu Siranuş’un mutsuz evliliğine gelince, o korkunç adamdan ayrılabileceği gibi döneme göre skandal sayılabilecek bir ihtimali savunur. Belki tekrar evlenebilmesini savunmak fazla gelebilir, ama Yervant’ın, hayatı boyunca Siranuş’tan ayrılmayacağını söyleyerek aşk evliliğinin ‘bir şekilde’ mümkün olabileceğine karşı ümitli ve bir o kadar ‘reformcu’ duruşuyla romandaki yeri tektir. Bunun aksine, toplumun üst tabakasının temsili olan Haynur ve Tarehyan varlıklı ailelerin kendi aralarında yapmış oldukları kârlı bir antlaşma gibi gördükleri evlilik bağının, veya görücü usulünün savunucuları olarak, görkemli statülerinin aksine dönemin değer yargılarının kokuşmuş, eskimiş ve yozlaşmış halini aksettirmektedirler. Yervant’ın imalı da olsa boşanma fikri ile aşkta dahi açtığı özgürlükçü yolun aksine, Tarehyan, evlilik dışı ilişkilerine felakete dahi yol açsa devam etmekte kararlı bir karakterdir.
Ve romanın kadınları
Ermeni toplumunda toplumsal, ekonomik ve sınıfsal sorunların işlendiği bir roman olsa da, Siranuş’un bir kadın romanı olduğunu unutmamak gerek. Zaruhi ve Siranuş üzerinden resmedilmek istenen toplumun sınıfsal kurallarına zaten değindik. Ama bu kilit parallelik dışında, Düsap’ın gözlerini diktiği kadının çıkış yolu yine romanın kadın karakterlerinde gizli. Zaaflarıyla, erdemli ve fedakar halleriyle, Düsap’ın tüm romanlarında olduğu gibi, burada da tüm kadın karakterler Ermeni kadınına tek bir yolu öğütler: Çalışmak. Bayan Haynur kızının aşk evliliği yapmasına karşı olmasa da, kocasına engel olamaz. Onun bu yenilgisi üst sınıf Ermeni kadınının dahi bir nesneden ileri gidemeyişini gösterir. Maddi olanakların en üst seviyesinde, tıpkı bayan Haynur gibi manevî sefillik çeken Ermeni kadınını unutmamıştır Düsap. Temelde aynı konu olmasına rağmen, kaleme almış olduğu üç makalenin her birinde farklı bir noktaya değinen Düsap, üst sınıf Ermeni kadınını eleştirilerine hedef aldığı bir makalesinde şöyle bir tespitte bulunur:
Kaynakça
Aliye, Fatma. Levâyih-ı Hayat, haz. ve çev. Tülay Gençtürk Demircioğlu. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2002.
Barsoumian, Hagop L. The Armenian Amira Class of Istanbul. Yerevan: American University of Armenia, 2007.
Düsap, Sırpuhi. Yerger. Yerevan: Sovedagan Kroğ Hradaragutyun, 1981.
-----. “Kadınların Çalışmaması” Bir Adalet Feryadı: Osmanlı’dan Türkiye’ye Beş Ermeni Feminist Yazar 1862-1933. İstanbul: Aras yayıncılık, 2006.
Rowe, Victoria. “Foremothers, ‘True Sisters’ and Srpuhi Dussap”, A History of Armenian Women’s Writing: 1880-1922. London: Cambridge Scholars Press, 2003.
* Bu yazı Roman Kahramanları dergisinin Ekim-Kasım-Aralık 2014 sayısında yayımlanmıştır.
Sırpuhi Düsap ismi Ermeni edebiyatında bir miladı temsil eder. 19. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk kez sesini çıkarmış Osmanlı Ermenisi bir kadın olarak, birbirinden farklı çığlıklar atan üç roman ve üç makale bırakmıştır ardında. Ermeni edebiyatında ve özellikle romanında bir kadının dile gelmesi şüphesiz çığır açan bir gelişme olduğu kadar eleştirilere açık zorlu bir yoldu. Ancak sınıfsal ayrıcalıklara sahip ve kalkan gibi kuşanacağı bu ayrıcalıkların farkında olan Düsap eğitimini, aydınlarla çevrili ailesini, sosyal duyarlılığını ve statüsünü, Ermeni toplumu ve özellikle de Ermeni kadınının içinde bulunduğu durum için kullanabilecek, kadın ‘sorun’unu dillendirebilecekti. 1920’lerde Virginia Woolf, kadın ve yazın arasındaki o baskı altındaki ince bağdan bahsettiği Kendine Ait bir Oda ile kadının ekonomik özgürlüğüne değinmeden çok önce, Düsap romanları ve makaleleriyle kadınların erkek egemen toplum düzenindeki ağlardan kurtulacağı yolları kurgulamaya ve işaret etmeye başlamıştı.
Romanlarından birine adını veren kahramanlarından Siranuş ile benzerlikler taşısa da, Düsap’ın kaderi sahip olduğu ayrıcalıklar sayesinde farklı olmuş ve onu yüksek sınıf Ermeni kadınını bile çemberine alan trajediden kurtarmıştır. Düsap’ın sesini çıkarabilmesinde, kadının, Ermeni kadınının kader olarak benimsemiş olduğu ezilmiş, susturulmuş hayatına karşı haykırabilmesinde, ve en önemlisi bir yazar ve kadın olarak kendine bir duruş belirlemesinde rol oynayan isimlere değinmeden geçmek olmaz. Annesi Nazlı Vahan’ın bir Amira kızı oluşu, bunun yanı sıra bir aktivist ve hayırsever olması ve aydınlarla çevrili hayatı sayesinde Sırpuhi henüz ufak yaşta kaybettiği babasının eksikliğini neredeyse hiç hissetmemişti. Annesinin sahip olduğu bu ayrıcalıklar Sırpuhi’nin henüz çok erken yaşta belli bir bilinç ve eğitim çevresinde yetişmesine olanak sağlamıştı. Sonraları, annesinin Ermeni okullarında ve özellikle kız çocuklarının eğitiminde oynadığı rolü devralması, Düsap’ın, kadınların çocukluktan başlayarak belli bir çarka kaptırılan hayatları ve toplumda onlara tanınan yer hakkında fikir sahibi olmasını sağlamıştır. Düsap’ın hayatında rol oynayan ikinci önemli isim, dönemin Romantik şairlerinden Mıgırdiç Beşiktaşlıyan’dır. Beşiktaşlıyan, önceleri Fransız kültürü ve dilinin etkisinde olan Sırpuhi’yi kendi anadiliyle barıştıran, onun yazarlığa adım atmasında ve özellikle de Ermeni edebiyatı bilinci ile eserler vermesindeki kilit isim olmuştur. Sırpuhi Düsap’ın sahip olduğu ayrıcalıklar kadar, hayatının geri kalanında önemli bir rol oynamış isimse kocası Paul Dussap’tır. Sırpuhi Düsap’ın düşüncelerini pratik hayatta da uygulamasını saygıyla karşılamıştır. Öyle ki, henüz bir kadının düşüncelerini savunması ve yazarlığa soyunmasına hazır olmayan dönemin koşulları ve Ermeni aydınlarının aksine, Paul Dussap’ın karısını bu yönde desteklemiş bir koca figürü olarak yeri önemlidir.
Sırpuhi Düsap’ın üç romanı da Ermeni kadınını farklı mercekler altında inceleyen, her biri anlatıldıkları romanlara ismini vermiş üç farklı kadına dairdir. Ana karakteri Siranuş ile aynı ismi taşıyan ikinci romanı, yüksek sınıf olarak tabir edilen Amira sınıfına mensup bir aile hakkındadır. Ermenice kadın ismi olan Siranuş’un, kelime anlamı Ermenice’deki ‘ser’ ve ‘anuş’, yani aşk ve tatlı sözcüklerinden oluşması anlamlıdır. Zira, bu roman toplumun kadın üzerinde kurduğu baskılardan dolayı, kadının aşık olmasını, aşkını yaşamasını engellemesi hakkındadır. Amira sınıfından dahi olsa, Ermeni kadını yine başta baba figürü olmak üzere, kadını ailenin ve toplumun ‘sermaye’si gören sosyal düzenin ve çarkının bir parçası olmak zorundadır. Siranuş, ironik bir şekilde, acı bir aşk hikayesi, kırık bir aşk romanıdır.
Başa bela Romantizm
Ancak Düsap’ın derdi romantik aşk hikayelerini konu edebileceği romanlar yazmak değildi. Bir yazar olarak Düsap’ın almış olduğu en önemli eleştirilerden biri, yazdığı eserlerin Romantik akımdan izler taşıması, ve dönemin gittikçe meyil ettiği Gerçekçilik akımına dair izler barındırmamasıydı. Çağdaşlarından ve dönemin güçlü kalemlerinden olan Krikor Zohrab, Arpiar Arpiaryan ve Hagop Baronyan gibi aydınlar dahi onu anlamamış, eserlerini eskide kalmış ve demode sayılan Romantizmin boş örnekleri olarak görmüşlerdi. Bu eleştirileri daha da kötü kılan şey ise, bir kadın yazarı, cinsiyetçi ve indirgemeci bir önyargının içinden değerlendirmeleriydi. Kadını, eksik, zayıf, duygusal gören önyargılar ve ataerkil düzen, bir kadının eline kalem alıp yazarlığa soyunmasını hazmedememiş, vermiş olduğu eserleri zavallı duygusal birer karalama olarak algılamıştı.
Kadın edebiyatının başlangıcı sürecinde, Avrupa’da olduğu gibi, Osmanlı topraklarında da genel olarak, romantik algının veya Romantizm ile kastedilen kavramın kadın yazarlara sağladığı kendini ifade edebilme olanağı bir fırsat olarak değil de, küçültücü bir unsur olarak algılanmıştır. Düsap’ın çağdaşı bir başka Osmanlı kadını, Fatma Aliye ise bu minvalde sadece ilk Müslüman Osmanlı kadın yazar değil, aynı zamanda Düsap’ınkine çok benzer kadınlık sorunlarını ele aldığı ‘zayıf’ ve ‘duygusal’ kitapların yazarı olarak da göze çarpmaktadır. Fatma Aliye’nin ilk romanı olan Levâyih-ı Hayat (Hayattan Sahneler) eserinde beş ayrı anlatıcı vardır, ancak bu beş anlatıcı kadının üzerinde durduğu konu kadın olmakla birlikte, kadın onun tek ve esas yeri olarak görülen aile temelinde irdelenir. Sadece ve sadece aile birimine ve ailedeki konumuna indirgenen kadının diğer tanımlayıcıları olan evlilik, mutluluk ve aşk kavramları tartışılan konulardır . Elbette bu eserde şaşırtıcı olan yazarın ve mektuplar üzerinden bu konuları tartışmaya açan kadın karakterlerinin eleştirel bir tavır sergilemekten ziyade, baskılanmayı olumlayan bir tavır ve üslup benimsemeleridir. Her ne kadar Fatma Aliye’nin eseri belirgin sorunlar içerse de, bu dönemin kadın yazınına bakıldığında, böylesi bir üslupla ilk kez karşılaşılmamaktadır. On dokuzuncu yüzyıl İngiliz edebiyatı kadın yazarlarından Charlotte Brontë’nin öfkeli ama bir o kadar sakin ve bir 19. yy. kadınına yaraşır şekilde sessiz kalmaya (veya görünmeye) uğraşan ünlü karakteri Jane Eyre de aynı şekilde şaşırtmaz mı okuyucuyu?
Daha önce de belirtildiği gibi, evlilik ve aşk gibi romantik kavramın temel olgularının sorgulanışı, kadının evdeki ve ailedeki yerinin eleştirel bir merceğe oturtulmasında, yavan ve zayıf bir söylem olmaktan çok öte, önemli ve bilinçli bir adımdı. Böyle bir adımla, kadınlığın sorgulanması, kadınların değişen ve modernleşen toplumda daha özgür ve katılımcı olarak yerlerinin tekrardan tanımlanması anlamına geliyordu (Rowe, 56). Bu bağlam göz önünde bulundurulduğunda, Düsap’ın, romanlarında kurgulamaya çalıştığı temel sorunları, daha net ve keskin bir şekilde tartıştığı makaleleri onun bir yazar olarak üretkenliğinin kaynağını tümüyle gözler önüne serer. İçerik açısından her ne kadar birbirine benzese de, her bir makalesinde , farklı sınıftan kadınları hedef alarak, onlara eğitimin önemini, çalışmayı ve evde, ailede tanımlanan kimliklerinin dışına çıkarak özgürleşmeyi öğütlemektedir Düsap.
Siranuş: Kurbanlaştırılan kahraman
Yukarıda da belirtildiği gibi, Siranuş karakteri adından da yola çıkarak romantik bir aşktan çok, acı bir aşk hikayesini anlatır. Romantik aşkın değil, görücü usulünün ve ailelerin çıkarları doğrultusunda karar verdikleri, kadının bu yolda fedakarlık göstermeye çağrıldığı bir tavrın tezahürüdür Siranuş’un acı aşk deneyimi. Bu anlamda, her türlü özgürlüğü yaşamaktan çok uzak, belirlenmiş kaderleri çerçevesinde yaşamaya mecbur, kahramandan çok kurban olan kadınlardan biridir Siranuş. Onun hikayesinde dikkat çeken ilk şey, Osmanlı Ermenilerinde yönetici sınıfı temsil eden Amira sınıfına mensup bir ailenin kızı olmasıdır. Her ne kadar belli sınıfsal artılara sahip gibi görünse de, üst sınıf toplumun kadınları da, daha aşağı sınıflarda ezilen kadın ile aynı kaderi paylaşmaktadır.
Romanda dikkate değer noktalar üzerinde durmadan önce, eserin kısa bir özetine göz atalım. Soyu amiralara dayanan ve bununla gurur duyan, varlıklı Bay Haynur ve karısının Siranuş adında genç bir kızları vardır. Aynı zamanda aile, Bayan Haynur’un uzak bir akrabası ölünce yetim kalan Yervant ve Zaruhi’yi de evlat edinmiş, Siranuş ile birlikte büyütmüşlerdir. Roman Zaruhi’nin düğünü ile açılır. Bay Haynur’un konağında düğün için görkemli bir davet verilir. Zaruhi sevdiği adamla, yani Hırant ile evlenirken, Siranuş ve Yervant beraber büyümüş ve yıllar içinde sevgileri sadece birbirlerine itiraf ettikleri gizli bir aşka dönüşmüştür. Düğünden bir gün sonra Roma’ya sanat eğitimi almaya gidecek olan Yervant ile geride, İstanbul’da kalan Siranuş, düğün gününün neşeli havasının aksine, bir köşede hüzünle oturmuş birbirlerine veda ederken sadakat sözü veren iki sevgili olarak karşımıza çıkarlar. Bu olayın üzerinden kısa bir süre sonra çapkınlıklarıyla bilinen, bir başka varlıklı Bay Tarehyan Siranuş’a talip olur. Paradan başka hiçbir şeye önem vermeyen Haynur, kızına ve karısına danışmadan bu teklifi memnuniyetle kabul eder. Ama sonrasında yaşanan gerilimden ötürü, önce anne hastalanıp yataklara düşer, daha sonra da Siranuş. Siranuş annesinin ciddi rahatsızlığının sebebi olarak görür kendini, ve sırf annesini mutlu ve dolayısıyla sağlıklı kılabilmek için babasının isteğine boyun eğer. Siranuş istemediği halde Tarehyan ile evlenir, annesine de kederini belli etmez. Evliliğin başlarında, Siranuş eve beklenmediği bir zamanda dönerek, Tarehyan’ı metresi Janet ile evlerinin salonunda yakalar. O güne dek bir tür yas ve keder içinde yaşayan Siranuş Tarehyan’a ve Fransız sevgilisine soğuk bir şekilde karşılık vererek kadını evinden kovar. Yıllarca Tarehyan’ın servetinde gözü olan Fransız kadının Alphonse adında, kendi gibi servet avcısı bir sevgilisi daha vardır. Öfkeden deliye dönen Janet, Siranuş’u lekeyecek ve rezil edecek bir plan yapar sevgilisiyle birlikte. Buna göre, Alphonse yakışıklılığıyla Siranuş’a yanaşacak, evdeki hizmetçilerden Melkon aracılığıyla da, Tarehyan’ın fark etmesini sağlayacaklardır. Ancak planlar beklenildiği gibi ilerlemez. Roma’da iki sene kaldıktan sonra, aldığı kötü haberler ve yaşadığı acılardan sonra memleketine dönmenin kendisine iyi geleceğine inanan Yervant tüm cesaretini toplayarak Siranuş’u evinde ziyaret eder. İki sevgili birbirleriyle hasret giderip, günah çıkarırken, etrafta bir süredir dolanan ve Siranuş’un kaldığı evin bahçesine gelen Alphonse’u farkeden Yervant kavgaya tutuşur. Adam, olay çıkarma amacıyla Yervant’ı omzundan yaralar ve kaçar. Tarehyan önce Yervant’a karşı suçlamalarda bulunup, karısından intikam almak ümidiyle iftira atar. Daha sonra olanları hem hizmetçi Melkon’dan hem de karısından dinler. Günler geçer, birbirinden farklı iki açıklama arasında karar veremeyen Tarehyan sevgilisi Janet’i ziyaret etmek için onun Pera’daki evine gider. Ancak daha merdivenleri çıkarken, Janet’in sevgilisi Alphonse ile öteden beri yaptığı planları duyarak, sessizce evine geri döner. Karısına karşı bir kez daha mahcup olan Tarehyan, buna rağmen kısa zamanda yeni sevgililer edinmekten de geri kalmaz. Bu olayın ardından, yaklaşan Surp Hagop yortusu vesilesiyle, her sene Haynurların evinde bayram eğlencesi yapıldığından, Siranuş birkaç gün evvelinden ailesinin evine gider. Bu sırada Siranuş Zaruhi’den, Yervant’ın tekrar Roma’ya döneceğini duyarak altüst olur. Aynı gün bakımını ve eğitimini üstlendiği üç kardeşten biri olan küçük Zareh’in hastalandığı haberini alarak doğruca çocuğun kaldığı eve gider. Uzunca müddet küçük çocukla ilgilenir, doktor çağırttırır. Bayram günü geldiğinde Siranuş’ta, küçük Zareh’den kaptığı tifonun etkileri kendini göstermeye başlar. Ertesi gün, son nefesini vermeden Yervant’ı son bir kez görmek ister. İki sevgili vedalaşır, annesi bir yanda ağlarken, Bay Haynur “onca görkemi ve varlığı anca iki sene yaşayabildi” diye söylenerek kızı için hayıflanır (358). Bay Tarehyan ise, bulaşıcı olduğunu öğrendiği hastalığa yakalanmamak için bahaneler bularak oradan kaçar.
Göze çarpan yapıtaşları
Roman boyunca gözlemlenen kayda değer noktalardan biri, belli sosyal yapıların tezatlarıyla birlikte kurgulanmış olması. Zaruhi ve Hırant, sadece mütevazı hayatları olan ve dolayısıyla eşit ekonomik hayatlara sahip iki genç değil, başından beri bu eşitlik sayesinde aşk evliliği yapabilmiş bir çift olarak da karşımıza çıkarlar. Öyle ki, bu eşitlik sayesinde, Zaruhi Hırant’ın geçimini zor kazanması karşısında, harekete geçip dil ve müzik dersleri vererek aile bütçesine katkı sağlar. Ancak böyle bir çift, toplumun ayıp sayabileceği kadının çalışmasını dikkate almayarak, birbirlerini eşit görmelerini pekiştirecek böylesi bir tutum sergileyebilirler. Öte yandan, Siranuş ve Yervant’ın mutsuzluğu başından beri ayrı sosyo-ekonomik sınıflara ait olmalarından kaynaklanır. Yervant’ın sanatçı olması Haynur’un gözünde bir şey ifade etmemekle beraber, Siranuşla aralarındaki bağı öğrenince, bu durumu, kendi evinde bir yanaşma olarak yaşayan birinin cüret etmesi olarak nitelendirir (187).
Romanın ana örgüsündeki bir başka önemli unsur ise sanatın, bilginin ve kültürün, para ve unvan ile oluşturduğu kutuplaşmadır. Daha da önemlisi, böyle bir kutuplaşmanın toplumun daha ziyade üst tabakasını kurbanlaştırabilir olmasıdır. Yervant Roma’ya sanat eğitimi alıp ressam olmaya gitmiştir. Çocukluk günlerinden beri, Siranuş onun ilerici fikirleri ile büyümüş, toplumsal önyargılar engel olsa da, Yervant’ı birey olarak kendi eşiti görmüştür. Öte yandan, Tarehyan Bay Haynur için, ekonomik statüsü ve soyluluğu ile kendine ve dolayısıyla ailesine denk biri olarak biçilmiş kaftandır. O derece ki, kızından dinlediği üzere, Tarehyan’ın metresi ile ilgili olayı duyduğunda, önemli bir tepkisi olmaz bile. Sanatı ve özgür birey olmayı temsil eden Yervant, kızkardeşi ve Hırant ile bir tartışmasında, konu Siranuş’un mutsuz evliliğine gelince, o korkunç adamdan ayrılabileceği gibi döneme göre skandal sayılabilecek bir ihtimali savunur. Belki tekrar evlenebilmesini savunmak fazla gelebilir, ama Yervant’ın, hayatı boyunca Siranuş’tan ayrılmayacağını söyleyerek aşk evliliğinin ‘bir şekilde’ mümkün olabileceğine karşı ümitli ve bir o kadar ‘reformcu’ duruşuyla romandaki yeri tektir. Bunun aksine, toplumun üst tabakasının temsili olan Haynur ve Tarehyan varlıklı ailelerin kendi aralarında yapmış oldukları kârlı bir antlaşma gibi gördükleri evlilik bağının, veya görücü usulünün savunucuları olarak, görkemli statülerinin aksine dönemin değer yargılarının kokuşmuş, eskimiş ve yozlaşmış halini aksettirmektedirler. Yervant’ın imalı da olsa boşanma fikri ile aşkta dahi açtığı özgürlükçü yolun aksine, Tarehyan, evlilik dışı ilişkilerine felakete dahi yol açsa devam etmekte kararlı bir karakterdir.
Ve romanın kadınları
Ermeni toplumunda toplumsal, ekonomik ve sınıfsal sorunların işlendiği bir roman olsa da, Siranuş’un bir kadın romanı olduğunu unutmamak gerek. Zaruhi ve Siranuş üzerinden resmedilmek istenen toplumun sınıfsal kurallarına zaten değindik. Ama bu kilit parallelik dışında, Düsap’ın gözlerini diktiği kadının çıkış yolu yine romanın kadın karakterlerinde gizli. Zaaflarıyla, erdemli ve fedakar halleriyle, Düsap’ın tüm romanlarında olduğu gibi, burada da tüm kadın karakterler Ermeni kadınına tek bir yolu öğütler: Çalışmak. Bayan Haynur kızının aşk evliliği yapmasına karşı olmasa da, kocasına engel olamaz. Onun bu yenilgisi üst sınıf Ermeni kadınının dahi bir nesneden ileri gidemeyişini gösterir. Maddi olanakların en üst seviyesinde, tıpkı bayan Haynur gibi manevî sefillik çeken Ermeni kadınını unutmamıştır Düsap. Temelde aynı konu olmasına rağmen, kaleme almış olduğu üç makalenin her birinde farklı bir noktaya değinen Düsap, üst sınıf Ermeni kadınını eleştirilerine hedef aldığı bir makalesinde şöyle bir tespitte bulunur:
En yüksek toplumsal sınıflar pek çok alanda alt sınıflara kötü örnek olurlar. Bu kanaat bilhassa İstanbul’da yaşayan orta sınıfa ait kadınlar için geçerlidir; çünkü onlar, kendilerini fevkalade varlıklı sayıp çalışmayı hor görür ve çoğu zaman sefalete düşerler. Çalışmadıkları için en dayanılmaz mahrumiyet ve hastalıklara mahkum olmuş, fukaralığın pençesinden kurtulamayan nice aileler mevcuttur.Bayan Haynur mükemmel bir annedir, kocasının aksine kızının mutluluğunu para ve mertebeye bağlamamış, onun aşk evliliği yapmasını dilemiştir. Ancak kızının ölüm döşeğinde, hayatta olduğu gibi, sadece seyirci kalmaktadır. Ölen sadece Siranuş değildir, çünkü bir anne olarak Bayan Haynur için, kendi düşünce ve değer yargılarıyla yetiştirebileceği kız evlat fikri de yitip gitmiştir. Benzer şekilde, Siranuş’un kaderi de annesininki gibi eril düzen üstünden belirlenmiştir. Altın kafes misali, varlık içindeki sefil hayatında, Siranuş da Zaruhi gibi çalışmayı akıl bile edemez, zira böyle bir şey asıl onun gibi üst sınıf bir kadın için söz konusu bile olamaz. Varlık içindeki yokluk hali Siranuş’u adeta felce uğratmış, bu adaletsiz düzenin içinde kendine en ufak bir çıkış yolu dahi bulamamıştır. Düsap Ermeni kadınının kurduğu düşü, yani aşkı evlilikle beraber yaşaması fikrinin nasıl imkansız, henüz nasıl zor ve çetin yolların sonunda olduğunu bildiğinden olsa gerek, karakteri Siranuş, aşkına ‘tatlı’ hayatta değil, ancak ölüm döşeğinde kavuşur.
Kaynakça
Aliye, Fatma. Levâyih-ı Hayat, haz. ve çev. Tülay Gençtürk Demircioğlu. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2002.
Barsoumian, Hagop L. The Armenian Amira Class of Istanbul. Yerevan: American University of Armenia, 2007.
Düsap, Sırpuhi. Yerger. Yerevan: Sovedagan Kroğ Hradaragutyun, 1981.
-----. “Kadınların Çalışmaması” Bir Adalet Feryadı: Osmanlı’dan Türkiye’ye Beş Ermeni Feminist Yazar 1862-1933. İstanbul: Aras yayıncılık, 2006.
Rowe, Victoria. “Foremothers, ‘True Sisters’ and Srpuhi Dussap”, A History of Armenian Women’s Writing: 1880-1922. London: Cambridge Scholars Press, 2003.
* Bu yazı Roman Kahramanları dergisinin Ekim-Kasım-Aralık 2014 sayısında yayımlanmıştır.
Kaflenin Yetiştirdiği Bir Bildungsroman*
Roman kahramanının nasıl ve neden bir 'kahraman' olduğu üzerine kurulu bir edebi türün Almanca adı olan Bildungsroman, oluşum romanları için kullanılan uluslararası bir edebi terim haline gelmiştir. Bildungsroman'da, roman kahramanı genellikle küçük yaşlarda hayat serüvenine atılırken, roman, bireyin zihinsel ve ahlakî gelişimi, değişimi ve nihayetinde farklılaşmasını gözler önüne serer. Kafkaesk bir ifadeyle, bildungsroman kahramanı zihinsel bir 'metamorfoz' portresidir. Bu başkalaşım toplumsal düzene karşı bir başkaldırıdır. Çünkü başlangıçta, henüz toplumda yer edinmemiş Bildungsroman kahramanı kurulu düzenin içinde sıkıştırılmış bir hayat sürer. Bu sıkışmışlığı oluşturan baskı ve yaptırımları sorguladığı anda yaşadığı farkındalık ona kabuk değiştirtecek ve bir birey olma yolunda ilk adımlarını attıracaktır. Kurulu düzenle girişilecek bir uzlaşma fikri olabildiğince ertelenirken, bunun yerine kahramanın kendi var oluşunu, aidiyetini ortaya koyabileceği bir mücadele seçilir. Bütün bu kararlılığa rağmen kahraman topluma bir şekilde dahil olur. Bildungsroman bir tırtılın kelebek olma yolunda kararlılıkla ilerlemesidir. Özgürlüğün uzantısı olan bireycilik kelebeğin mücadele yolu kadar çetin ve acımasızdır. Baskı, dışlanma ve düzene uyum sağlayamama giderek sürgün ve yolculuk kavramlarını beraberinde getirir. Özellikle sürgün kavramı bildungsroman kahramanının kaçınılmaz kaderi gibidir. Bu sürgün, çıkılan içsel/zihinsel bir yolculuk şeklinde olabileceği gibi, hayatla ve özellikle de toplumla mücadelede bir kaçış serüveni olarak da karşımıza çıkabilir. Yol, aidiyet arayışında ve kimliği inşa etmede kahramanın vazgeçilmez öğesidir. Charlotte Bronte'nin ünlü eseri Jane Eyre, nihayetinde bir bildungsroman örneğidir. Romana adını veren kadın kahraman çocukluğundan itibaren dışlanmış, hor görülmüştür ama küçük. yaşta 'yol'lara düşerek, eğitimli, ayakları yere basan ve nihayetinde sınıf atlamış muzaffer bir kadın olarak karşımıza çıkar. Aynı şekilde, yirminci yüzyılın en büyük modernist yazarlarından James Joyce da Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi'nde Stephen'ın kimlik krizinde rol oynayan dinin ve dolayısıyla kilisenin toplumsal hayatın tamamını etkileyen yaptırımlarını, İrlanda'nın tarihsel çalkantılarını sorgulayarak, çatışma ve mücadele yoluyla bir bireyin doğuşunu kurgular. Bu roman, aynı zamanda Künstlerroman türünü oluşturan 'sanatçının oluşumu' kavramına de örnek teşkil eder. Goethe'nin Wilhelm Meister'in Çıraklığı'ndan Carlo Collodi'nin Pinokyo'suna Dickerıs'ın Büyük Umutlar'ından Proust'un Kayıp Zamanın Içinde'sine nice 'yol sevdalısı', bildungsroman türü dahilinde hatırlanabilecek isimlerden birkaçıdır.
Bu tür romanların genellikle yazarların ilk romanları olduğunu düşünürsek, yol kavramı üzerinde biraz daha durmalıyız. Otobiyografik özellikler de taşıyan bu romanların, yazar/roman kahramanı çiftinin çıktığı bir arayış öyküsü olduğu da söylenebilir. Bu yüzden, çoğu kez yazar ile kahraman örtüşerek kimliklerinin oluşum öyküsünü, her defasında farklı temalar üzerinden anlatabilirler. Örneğin, Joyce/Stephen kimliğini baskın olan kilise kurumuyla çatışarak inşa ederken, Charlotte/Jane bunu öfke merkezli bir anlatımla cinsiyet politikaları üzerinden yapma gereği hisseder. Yazılmış oldukları dönem ve koşullar ne kadar farklı olursa olsun, bireysellik anlayışı açısından hepsinde amaç aynıdır.
Yukarıda özetlemeye çalışılanlar, Mıgırdiç Margosyan'ın son kitabı Tespih Taneleri için de geçerlidir. Yazar Mıgırdiç/roman kahramanı Mıgırdiç'in anlattıkları 'yol' öyküsünün baskın çatışmasıysa tarihsel bir travmanın sonucudur. O yüzden roman, daha doğrusu her iki Mıgırdiç, dünü ve bugünü birlikte algılarlar. Daha doğrusu, geçmişi ve şimdiyi birbirinden koparmadan görebilmek Mıgırdiç'i bir bildungsroman kahramanı mertebesine yükseltir.
Bu noktada romanın belkemiğini oluşturan 'Kafle', yani 'kafile' sözcüğü tehcir-geçmiş-travma üçgenini temsil ederken, 'Kafle artığı' da bu üçgenin içine hapsolmuş bütün Ermenileri kapsamaktadır. Bu bağlamda Mıgırdiç'in 'oluşum' öyküsü, aslında bir Ermeni bildungsroman'ı veya 'Ermeni olmanın biluıngsroman'ı olarak görülebilir...Gavur Mahallesi, Söyle Margos Nerelisen?, Biletimiz İstanbul'a Kesildi kitaplarının yazarı Mıgırdiç Margosyan, Tespih Taneleri' nde kendi kişisel tarihinin (Heredan-Diyarbakır-İstanbul) dağılış öyküsünü, çocukluk, ve ilk gençlik yılları çerçevesinde anlatırken, aynı zamanda bir Ermeni'nin 'Kafle' eksenindeki hayat serüveninin portresini çizer. Henüz çok küçük yaşta ilk yol-kayboluş-varış macerası sonucu babasının kendisini 'Marco Polo' olarak adlandırması, çocukken okuduğu Gülliver'in Seyahatleri ve trenle çıkılacak yolculukların hayalleri, hepsi onun birey olma serüvenini önceden sezdirirler. Fakat bu serüven aşkına kişisel damgasını vurmanın yolu geçmişten, tarihten, hatırlamaktan geçer. Küçük 'Marco Polo' on beş yaşına geldiğinde kendi tarihinin yolunda 'yola çıkar, 'kaybolur' ve en nihayetinde her bildungsroman kahramanı gibi 'varış' noktasına, yani daha önce tecrübe etmediği bir farkındalığa ulaşmış olur.
Bir halkı yetim ve eksik bırakıp ona yeni kimlikler giydiren 'Kafle'nin bıraktığı nesle ait Dişçi Ali/Sarkis, 1915'ten sonra Diyarbakır' da Ermeni okulu kalmadığı için en büyük oğlu Mıgırdiç' e Ermenice eğitim aldıramamaktan ötürü büyük üzüntü yaşamaktadır. Istanbul' daki Patrik Hazretlerinin emriyle köy köy dolaşıp Ermeni çocukların 'ana dillerini öğrenmek' üzere Istanbul'a gelmesi için aileleri ikna etmeye çalışan rahibin telkinleriyle, büyük bir kararlılıkla oğlunu İstanbul'a yollar. İşte bu noktada, hiç bilmediği bir dünyanın yepyeni kapıları açılır Mıgırdiç'in önünde. Keşfedilecek bu dünyarun ilk durağı, romarun başlangıcındaki 'Karagözyan Ermeni Yetimhanesi', metaforik de olsa 'yuvasında' fark edemediği gerçekleri yüzüne vurur genç Mıgırdiç'in.
Bu 'yetimlik' tecrübesi İstanbul'a adımını attığı günden itibaren bir yabancılaşma etkisini de beraberinde getirir. Yetimhanede saçlarını kestirmek zorunda kaldığı sahnede kırık bir aynanın varlığı, Ulysses'in başlarında Stephen'ın karşılaştığı kırık ayna bölümünü hatırlatır. "Stephen geri çekildi ve aynayı işaret ederek soğuk bir tonla konuştu: 'İrlanda'nın sanat sembolü işte budur. Bir hizmetçinin çatlamış el aynası.
Kırık ayna bu sefer Ermeni bir gencin karşısında durmaktadır. Ancak bu sefer, tarihinden vazgeçemeyen bir toplumun üyesi için kırık ayna bir duvar aynasıdır. Kimlik kavramı bu noktada daha da sorunsallaşmaktadır. Şöyle ki, ayna bireyin kimliğini simgelerken, duvar da toplumu ve kurulu düzenin baskın ideolojisini 'siyasal ya da kültürel düzlemde' ortaya koymaktadır. İki çatışan imgenin bir arada kullanılması, kimlik oluşumunun ne kadar çetin bir zemin olduğunu vurgular. Duvar aynası, 'kırık' bir ayna olarak Ermeni toplumunun dağılmışlığını simgelemekten fazlasını yapar. Bu Ermeni çocuklarının İstanbul'da 'köylü ve Kürt' olarak ötekileştirerek yaşadıkları yabancılaşmayı pekiştirir.
Kafle sonrası bütün bir nesil gibi Mıgırdiç ve ailesi de dillerinden, dinlerinden, kültürlerinden yetim bırakılmıştır sadece kendi dünyalarında sahip çıkabildikleri bir değerler yumağında yaşarlar. Konuştukları Ermenicenin ve hatta Türkçenin farklılığı, yemek yeme kültürü ve günlük hayata dair daha pek çok pratik, yetimliğin getirmiş olduğu yabancılaşmayı simgeler. Bu yüzdendir ki, Mıgırdiç'in çocuk dünyasının penceresinden nakledilen yeni ortamda 'ana' ve 'baba' kavramları dil ve din ekseninde toplanır. Gâvur Mahallesi'nde yaşayan herkes gibi Mıgırdiç de Tanrı, Isa ve Meryem Ana'yla sıkı bağını koparmaz adaş olmaları hasebiyle kendisine daha yakın gördüğü Aziz Margos' a da her zor anında başvurur.
Yaşadıkları dehşet zamanlara inat bir kararlılıkla sığındıkları Kutsal Üçlü' nün günlük konuşmalarda hiç eksik olmadığı bir ortamda yetişen Mıgırdiç, İstanbul'da eğitiminden ve barınmasından sorumlu Patrikhane, Patrik ve rahiplerle bu durumu sanki resmileştirir. Ermeni Patrikhanesi yetimliğini sona erdiren 'yuva' görevini üstlenirken, Anadolu' da dağılmış tespih tanelerinden biri olan Mıgırdiç, bu kurumu kendisini sorumlu hissettiği ailesi olarak görür. Kendisiyle yakından ilgilenen ve her defasında desteğini esirgemeyen hemşerisi Rahip Karekin artık onun 'veli'si Patrik hazretleri de 'manevi baba'sı olmuş, böylece kendi öz kültürü onu 'evlat edinip' yetim bir 'tespih tanesi' olarak kaybolmasını engellemiştir.
Diğer yandan, Mıgırdiç Ermenicede 'mayrig (anne) denen müstahdemlerin, kilisenin mutfağındaki Narin ablasının ve bir ziyaret için Kınalı Ada'ya gittiğinde iyi niyetle de olsa kendisine zorla ıstakoz yedirmek isteyen ev sahibesinin göstermiş oldukları anaç tavırların da farkına varır. Onun zihinsel açlığını Patrikhane doyururken, fiziksel açlığının giderilmesinde, 'arınması'ndan sorumlu bu 'ana'ların yanı sıra Anadolu'dan gelen diğer arkadaşlarıyla her öğlen 'kafile' halinde gittikleri Vahram'ın lokantasının da azımsanmayacak bir yeri vardır.
Bildungsroman türünün alışılmış bireyci yaklaşımından farklı olarak, romanın kahramanı Mıgırdiç, bir tespih tanesi olmayı öğrenirken, parçası olduğu tespihi yadsıyacağı yerde, onu, inancı ve dili sayesinde algılar ve içselleştirir. İstanbul'da kaldığı iki yıldan sonra evine ilk defa gidişinde, etraf tarafın Mıgırdiç' e 'kafle' de kaybettikleri yakınlarını bulma ümidiyle Ermenice yazdırdıkları 'aranıyor' mektuplarını Marmara Gazetesi'ne yollaması, Mıgırdiç'in artık 'Kafle artığı' olmaktan çıkıp, tespih tanelerinin birleşmesine yardımcı olan bir 'evlat' haline geldiğine işaret eder.
Bütün bunlara rağmen, meslek seçimi söz konusu olduğunda, ailesinin kendisinden seçmesini beklediği baba mesleği dişçilik ile 'manevi' ailesine karşı bir vefa borcu olarak gördüğü din adamlığı alternatiflerini sorgulamaktan kendini alamaz. İronik bir şekilde, biri fiziksel diğeri ruhsal anlamda da olsa, tespih tanelerine hekimlik ederek 'iyileştirme'yi, onları sağaltmayı amaç edinmiş bu iki mesleğe de sırt çevirir.
Ermeni bildungsromanı'ndan söz ederken, unutmama, hatırlama kavramlarını türün merkezine yerleştirmekte fayda vardır. Mıgırdiç, evrensel anlamıyla birey olma yolunda büyük adımlar atıp 'adam' olurken, kimliği yüzünden kaçınılmaz olarak geçmişin varlığını fark eder ve dolayısıyla hatırlar. Bir taraftan yaşadığı günün geçmişten kopuk dünyasını, bir taraftan da çok uluslu/dinli geçmişi her daim göz önünde tutar.
Öte yandan, 'Yazar Mıgırdiç' de, tıpkı babasının Amerika' da 'Kafle artığı' bir Ermeni'nin unutmamak için bahçesine koyduğu kağnı arabası gibi, ortaya buram buram 'hatır(lam)a' kokan edebi eserler dikerek Voltaire'in Candide'i misali kendi 'bahçesi'ni işler. Çocuk Mıgırdiç'in mucitler hakkındaki merakından yola çıkarak geçmişi hatırlamanın bir Ermeni icadı olduğu söylenebilir mi, bilinmez ama Mıgırdiç'in kelime anlamının 'vaftizci' olduğunu düşünürsek, onun kendi yol öyküsünü, arınma ve yeniden doğuş ekseninde ele aldığı ortaya çıkar.
Romanın sonuna kadar genç Mıgırdiç hiçbir şeyi yenisiyle telafi etme yoluna gitmez. Ne kendi lehçesinden vazgeçer ne de adaptasyona karşı gelir ne kopup geldiği Gavur Mahallesi'ni unutur ne de yeni dünya İstanbul'u yadsır. Istanbul'da öğrendiği her şeyi, tanıdığı her yeni insanı, tattığı her yeni duyguyu bilinç akışı yöntemiyle, kopup geldiği dünyayla karşılaştırır, harmanlar. Yalnız, tek bir şeyi, ilk aşk tecrübesini 'yalavuz' yaşar, ta ki Türkiye siyasal tarihinin önemli bir başka sahnesi, 6-7 Eylül olayları onların arasına girip ayırana kadar.
Kader bellidir: Yeniden ve yeniden 'Tespih Taneleri'...
* Bu yazı Mesele dergisinin Nisan 2007 sayısında yayımlanmıştır.
07 December, 2015
Ermeni kadin edebiyatı
Başlangıcından Yirminci Yüzyıla Ermeni Kadın Edebiyatına Kısa Bir Girizgâh
Ermeni kadın edebiyatı Ermeni kültüründeki modernleşme hareketinin önemli bir parçasıdır. Genel olarak, Ermenilerin kültürel tarihi çerçevesinde on dokuzuncu yüzyıl, Zartonk adı verilen ve “uyanış” anlamına gelen bir tür “Rönesans”a tanıklık etmiştir. Bu dönemde eğitime ve modern Ermenicenin gelişimine önem verilmiş, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ermeni toplumunun içişlerine hukuksal zeminde bir düzen getirdiği Ermeni Anayasası’nın (Nizamname-i Millet-i Ermeniyan) hazırlanmasından ilk siyasi partilerin kurulmasına kadar birden çok alanda gelişme kaydedilmiştir. “Uyanış”ı oluşturan tüm bu yenilikçi hareketler Osmanlı Ermenilerinin Batılı anlamda modernleşme sürecinin bir parçasını oluşturur. Bu dönemde Kilise’nin otoritesi ve amira sınıfının ayrıcalıkları ve üstünlüğünden belli bir ölçüde kurtulan Ermeni toplumu artık daha bireysel ve seküler bir konuma taşınmıştır. Aynı düzlemde, kültürel, siyasal ve sosyal bu uyanışın veya yeniden doğuşun bir parçası da elbette ki Ermeni kadınının Ermeni toplumunun ataerkil yapısını sorgulamaya başlaması, evin sınırlarından çıkarak toplumsal tüm alanlarda faaliyet göstermesidir. Bu anlamda, on dokuzuncu yüzyıl sadece Osmanlı Ermenilerinin değil, Ermeni kadınının da “uyanış”ıdır demek pek de yanlış sayılmaz. Ermeni kadını, çeşitli yardım ve hayır kuruluşları kurmuş, Ermeni kızların eğitimi için çalışmış, modern Ermeni kadınını merkezde tutan dergiler çıkarmış ve yazılar yayımlamıştır. Ana hatlarıyla Ermeni kadın yazarları tanıtmayı amaçlayan bu yazı, yirminci yüzyılın ilk yarısına kadar ulaşan zaman dilimiyle sınırlı kalacak ve Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait kadın yazarları Batı Ermeni edebiyatı bağlamında ele alacak.
“Modern”in Avrupa veya Batı merkezli bir kavram olduğu göz önünde bulundurulduğunda, Ermeni kültüründeki modernleşmenin Batılı izler taşımakla birlikte farklılıklar gösterdiği de bir gerçektir. Aynı şekilde, Ermeni kadın edebiyatının doğuşu ve gelişimi de Batılı toplumlardakinden ayrılan yönleriyle ön plana çıkar. Kadının özgürleşmesi fikrinin Osmanlı Ermenilerindeki modernleşme sürecinin bir parçası olarak ortaya çıkması, veya bu tür bir özgürleşmenin Ermeni kimliği ve bilinci bağlamında ele alınmış olması bu farkın somut örnekleridir. Burada vermiş oldukları eserler eşliğinde kısaca tanıtılan Ermeni kadın yazarlar sadece yaşadıkları döneme ait Ermeni kadınının karşı karşıya olduğu sorunları ele almakla kalmamıştır. Aynı zamanda hemen hepsi kadınların toplumsal hayattaki yerlerini teşvik edecek pek çok kadın cemiyeti ve dernek kurmuş, burada etkin görev almış, bununla birlikte, edebi ürünlerin yanı sıra çeşitli dergi ve gazetelerde Ermeni kadınını ilgilendiren sorunlar üzerine yazılar yazarak dönemin gündemini meşgul edebilmişlerdir.
On dokuzuncu yüzyıl Osmanlı topraklarında eline kalem alarak Ermenice yazmış ilk kadın yazar Srpuhi (Vahanyan) Düsap (1841-1901) olmuştur. Bir kadının eline kalem alma teşebbüsünün henüz “hoş” karşılanmadığı zamanlarda, yakın çevresinin onun yazarlık girişimine karşı göstermiş olduğu hoşgörü ve destekle, Düsap ait olduğu yüksek sınıfın fırsatlarını en iyi şekilde kullanmasını bilmiş, Ermeni kadınını konu edindiği üç roman yazmıştır. İlk kadın yazarına kavuşan dönemin Ermeni toplumundan ise hem olumlu hem olumsuz sesler yükselmiş, eserlerini yürekten ve coşkuyla karşılayan aydın ve yazarlar olduğu gibi, romanlarında çizdiği Ermeni kadın karakterlerini tepkiyle karşılayan aydınlar da olmuştur.
Düsap Romantik akım içinde değerlendirilen romanlarında, görücü usulü evlilik ve sınıfsal fark gibi Ermeni toplumunun ataerkil düzenini oluşturan unsurları eleştirir. Düsap’ın kadınları aşk evliliğinin, kendi iradesiyle bir adamı özgürce sevmenin ve evlilik kararını bir birey gibi almanın mücadelesini verir. Sınıfı ne olursa olsun Ermeni kadınının bu mücadelesi Düsap’ın temel sorunudur. Eserlerini yazdığı dönemde Romantizm akımı eskimeye başlamış, yerini Gerçekçilik almaya başlamıştır. Bu yüzden, Düsap’a yöneltilen başlıca eleştirilerden biri, modası geçmiş bir akımda duygusal kitaplar yazması olmuştur. Ana karakterlerin adlarını verdiği Mayda, Siranuş ve Araksiya veya Mürebbiye (Araksiya gam Varjuhin) adlı üç romanında, döneminin Ermeni kadın kimliğini farklı boyutlarıyla işlemiştir. Ayrıca, bu romanların dışında, evde ve toplumda Ermeni kadınına tanınan yaşam biçimi kadar Ermeni kadınının yaklaşımını da eleştirdiği üç makalesi bulunmaktadır.
Srpuhi Düsap bir anlamda, bir “uyanış” olarak görülebilecek kadın edebiyatının ilk yazarı değildir sadece; o hem eserleri hem de makaleleriyle Ermeni kadınının uyanmasını mesele edinen bir geleneğin başlangıcıdır da aynı zamanda. Yine de, onun başlatmış olduğu Ermeni kadın edebiyatını miras alarak geleneğe dönüştürecek isimler ancak yirminci yüzyılda ortaya çıkabilmiştir. Kızının zamansız ölümüyle hayata küsen ve edebiyatı da diğer her şey gibi bir kenara iten Srpuhi Düsap’ın 1887’deki son romanından sonra, Ermeni edebiyatı ancak 1891 yılında yazdığı ilk roman olan Bir Kızın Kalbi (Ağçgan mı Sirdı) ile ikinci kadın yazarına kavuşur. Zabel (Khancıyan) Asadur (1863-1934), nam-ı diğer Sibil, bu tek romanının dışında şiir ve öyküler de yazmıştır. Anlatılarında genellikle anneliğin başını çektiği Ermeni kadınına biçilen kimliği, örf ve âdetler adı altında dayatılan tavır ve tutumları konu edinir. Ancak, gerek yazınsal üslubu, gerek konu edindiği meseleleri ele alışı açısından çağdaşı birçok yazarın yanında gölgede kalır. Mahlası Ermenice “cadı” anlamına gelen Asadur’un feminist söylemi seçtiği bu isimle sınırlı kalmıştır da denilebilir. Her ne kadar Ermeni toplumunun ataerkil yapısını rahatsız edecek ve Ermeni kadınına bir çıkış sağlayacak yeni ve farklı bir söylem oluşturamamış olsa da, Asadur’un eserleri, dönemin gelenekleri ve kadına yaklaşımını yansıtması açısından değerlidir. Zabel Asadur’un esas önemi eserleriyle değil, Ermeni köylerinde kız okulları açmayı amaç edinen dernek faaliyeti ve kocası Hrant Asadur ile birlikte hazırladıkları ders kitapları ile olmuştur.
Zabel Asadur’dan kısa bir süre sonra edebiyat sahnesinde beliren Zabel (Hovhannesyan) Yesayan (1878, İstanbul - 1943, Sibirya) kadın edebiyatı kadar Ermeni edebiyatının da parlayan incisi konumundadır. Birçok kısa öykü ve roman kaleme almış olan Yesayan, Ermeni kadınının sorunları kadar dönemin başlıca birçok sosyopolitik meselesini Ermeni toplumu bağlamında eserlerine taşıyabilmeyi başarmıştır. Genel algının aksine, Yesayan hiçbir zaman kendini feminist veya kadın yazar olarak tanımlamamıştır. Bunun yerine, birçok meseleye gösterdiği hassasiyetle Ermeni kadınının sorunlarına da eğilmiş, toplumsal düzlemde Ermeni kadınının haklarının savunuculuğunu yaptığı kadar eserlerinde de Ermeni kadınının evdeki, toplumdaki ve kadın-erkek ilişkileri içindeki yerini sorgulayan bir yaklaşım benimsemiştir. Psikolojik roman olarak tanımlanabilecek, birçok eserinde sunduğu iç gözlemlere dayanan gerçekçi portreleri büyük bir başarıyla aktarmıştır. Bekleme Salonunda (Isbasman Srahin Meç), Üsküdar’ın Günbatımları (Üsgüdari Verçaluysner), İtaatkârlar ve Asiler (Hluner yev Imposdner), Düzgün İnsanlar (Şnorhkov Martig), Sahte Dâhiler (Geğdz Hancarner), Yıkıntılar Arasında (Averagnerun Meç) ilk verdiği eserler olup döneminin farklı arka planlarını merkeze oturtur. Ermeni kadını, Ermeni orta sınıfı veya aydınlarından II. Abdülhamit’in baskıcı tutumuna, ve dönemin politik koşulları ve sorunlarından Adana katliamlarının tanıklığına uzanan geniş bir yelpazede birçok tema erken dönem eserlerine konu olmuştur. Edebi anlamda en başarılı eserleri olarak bilinen Son Kadeh (Verçin Pajagı) ve Sürgün Ruhum (Hokis Aksoryal) adlı romanların yanı sıra, aynı yıllarda yazdığı diğer dikkate değer eserleri arasında Meliha Nuri Hanım ve Artık Sevmediklerinde (Yerp Aylevıs Çen Sirer) adlı romanları yer alır. Hayatının son döneminde, yerleştiği Sovyet Ermenistanı’nda yazdığı son iki eser Ateşten Gömlek (Grage Şabig) adlı otobiyografik öykü ve tamamlayamadığı Silahtar’ın Bahçeleri adlı anı-anlatılarıdır. Ölümünden sonra yayımlanan Khaçig Amca (Barba Khaçig) adlı roman ise yazar tarafından tamamlanmamış bir eser olması sebebiyle kusurlu ve eksik bir çalışma olarak kalmıştır.
Yesayan’ın kaydettiği ölçüde bir başarı elde etmemiş olmasına rağmen, aynı dönemde şüphesiz yazar kimliğiyle birçok kadın edebiyat sahnesinde belirmiş, verdikleri eserlerle Ermeni kadın edebiyatına katkıda bulunmuşlardır. Hayganuş Mark (1883, İstanbul - 1966, İstanbul) bu yazarlar arasında ilk sırada gelir. 1905 yılında, eşi Vahan Toşigyan ile birlikte yayımladığı Dzağig (Çiçek) dergisini bir kadın dergisine dönüştüren Mark, sonraki yıllarda editörlüğünü üstlendiği çeşitli dergilerde kadın köşeleriyle döneminin sorunlarını gündeme taşımayı başarmıştır. Gazetecilik ve editörlüğün yanı sıra öğretmen ve yazar da olan Mark’ın belki de en önemli başarısı 1919-1933 yılları arası yayımladığı Hay Gin (Ermeni Kadın) dergisidir. Hay Gin sadece kadınların sorunlarının dillendirilmesinde değil, dönemin Ermeni kadın yazarların yazılarının yayımlamasına olanak sağladığı için de önemlidir.
Yirminci yüzyılın ilk yarısında başta Hayganuş Mark’ın Hay Gin’i olmak üzere çeşitli edebi derginin yayımlandığı bir ortamda eserlerini kaleme almış olan başka birçok Ermeni kadın yazar bulunmaktadır. Anais mahlasını kullanan Yevpime Avedisyan (1872, İstanbul - 1950, Paris) dönemin tanınan kadın yazarlarından biri olmakla birlikte Anahit adlı edebiyat dergisinin editörü Arşag Çobanyan’ın da kuzenidir. İlk kısa öyküsü “Kulübe” (Khrciti mı meç) Masis adlı dergide yayımlanan Avedisyan’ın Hay Gin ve Arevmudk (Batı) adlı dergilerde yayımlanmış yazıları da mevcuttur.
Mari Beyleryan (1880, İstanbul - 1915, İstanbul) gazetecilik ve öğretmenlik kariyerlerinin yanı sıra 1900’lerin başında yayımlanmış kısa öyküleriyle de bilinmektedir. 1895 yılında düzenlenen Bab-ı Âli gösterisine katılmış, bir sene sonra tutuklanmamak için Mısır’a kaçmıştır. Mısır’da üç yıl yayımlanan Artemis adlı dergiyi çıkarmıştır. Dergi ağırlıklı olarak Ermeni kadınının hakları, eğitimi ve faaliyetleri üzerinedir. 1908’deki Meşrutiyet’ten sonra ülkesine geri dönen Beyleryan, önce İzmir daha sonra Tokat’taki Ermeni okullarında öğretmenlik yapmıştır. 1915 Soykırımı’nda hayatını kaybetmiştir.
Zaruhi (Seferyan) Kalemkâryan’ın (1874, İstanbul - 1971, New York) Uyanış(Zartonk) adlı bir şiir kitabı ve Hayat Yolumdan (Gyankis campen) adlı bir anı kitabı bulunmaktadır.
Çok sayıdaki şiir, çeviri ve yazıları Hay Gin dergisinde yayımlanmış olan şair ve çevirmen Mannig Berberyan’ın (1883, İstanbul - 1960, ?) Güneşli Yol (Arevod campa), Pagan Çocuk (Hetanos dğa) ve Nesir Sayfalar (Artzag yerker) adlı üç şiir kitabı bulunmaktadır. Ünlü şair ve eğitmen Reteos Berberyan’ın da kızıdır.
Yazarlığından ziyade aktivizmiyle göze çarpan Arşaguhi (Cezveciyan) Teotig (1875, İstanbul - 1922, Lozan) araştırmacı ve yıllıklarıyla bilinen Teotig Labçinciyan’ın da karısıdır. Kocasının 1907-1929 yılları arasında yayımladığı Herkesin Yıllığı’ndaki (Amenun Daretsuytsı) katkısının dışında çeşitli Ermeni kadın cemiyetlerinde görev almıştır.
Zaruhi Bahri’nin (1880, İstanbul - 1958, Paris) 1920’lerde ailesiyle birlikte Fransa’ya göç etmeden evvel Hay Gin başta olmak üzere dönemin çeşitli Ermenice dergi ve gazetelerinde yazıları yayımlanmıştır. Kızların eğitimi ve yetimlerle ilgili faaliyet gösteren Ermeni kadın cemiyetlerinde de etkin rol almıştır. 1940’lı ve 1950’li yıllarda kaleme aldığı Kayınbirader (Dakrı), Parantzem (Parantzem) ve Dayyan Kevork Bey (Dayyan Kevork Bey) adında üç romanı bulunur.
Siranuş (Zarifyan) Küpelyan (1903, İstanbul - 1973, Beyrut), mahlasıyla Seza, şair Madteos Zarifyan’ın kız kardeşidir. 1932-1934 ve 1947-1968 yılları arasında Genç Ermeni Kadını (Yeridasart Hayuhi) adlı dergiyi çıkarmıştır. Barikat (Badneşı) adlı bir romanı ve Günahkâr Kadın (Meğavoruhin) adlı bir öykü kitabı bulunmaktadır.
Romancı Bercuhi (Bardizbanyan-Parseğyan) (1886, Edirne - 1940, Edirne) yükseköğrenimini Cenevre’de edebiyat ve pedagoji alanlarında almış, bu dönemde Edna mahlasıyla yazmaya başlamıştır. Giresun, Van ve Edirne’de öğretmenlik yapmanın yanı sıra Fırtınadan Sonra (Potorigen Verç) adlı bir öykü kitabı bulunmaktadır. 1915 Soykırımı sırasında kocasının ölümünden sonra, önce Bulgaristan ve Tiflis’e, ardından da Erivan’a yerleşmiştir. Kısa bir süre Sofya’da yaşadıktan sonra, son olarak yerleştiği Paris’te yazarlığa devam etmiştir. Öyküleri Fransızca ve İngilizceye çevrilmiş, “Zincirimden Bir Halka” (Oğak mı şğtayes) ve “Arpik” (Arpigı) adlı öyküleri ödüle layık görülmüştür.
Şair Mari Atmacıyan (1913, Bafra - 1999, Paris) A. Sema mahlasıyla yazan şair Keğam Atmacıyan’ın kız kardeşidir. Dekreşento adlı bir oyunu ve Golgota Çiçekleri (Koğkotayi şuşanner), Yıldız Hasatı (Asdğakağ), Altın Balad (Vosgi keğon) ve Ateşten Kule (Hreğen aşdarag) adlı şiir kitapları bulunmaktadır. Şiirlerinde genellikle vatan hasreti çeken insanları ve Diaspora Ermenilerinin yaşamını konu edinir.
Birçok kadın yazar gibi, yazar Zabel Asadur’un öğrencisi olmuş Adrine Dadryan (1913, Çorum - 2002, Paris) şiir, kısa öykü, tiyatro oyunu gibi çeşitli edebi türlerde eserler vermiştir. Yayımlanmış seçkileri arasında Cehenneme Giden Yol (Keheni campun vra), Kaldırımlar Üstünde (Mayteru vra), Bir Dördüncü Aranıyor (Çorort mı gı pındrvi) ve Ey Yazar, Dur (Heğinag, getsir) adlı düzyazılarıdır.
Yukarıda kısaca tanıtılan kadın yazarların çoğunluğunun İstanbul doğumlu olmasına karşın, 1920’lerde, yani Soykırım’ı takip eden yıllarda göç ederek, başta Fransa olmak üzere birçok farklı ülkeye yerleşmesi yirminci yüzyıl Ermeni kadın edebiyatının başka bir temel özelliğini de gözler önüne serer. Bu durum, Osmanlı’daki Tanzimat ve Meşrutiyet ile sağlanan ilerici ve Batılılaşma yanlısı bir zeminden güç almış olan Ermeni kültürel tarihindeki modernleşme hareketinin yüzyıl başında yaşanan Soykırım ile felce uğramış Batı Ermeni edebiyatının bir uzantısıdır. Ancak küllerinden doğan anka kuşu misali Diaspora edebiyatı ile yeni bir doğuş veya uyanış yaşamış olan Batı Ermeni edebiyatı gibi Ermeni kadın edebiyatı da benzer bir yol izlemiştir. Kaçınılmaz olarak dağılmış Ermeni kadın edebiyatı, Ermeni kadın yazarların yerleştikleri ülkelerin sosyal ve kültürel gerçeklikleri ölçüsünde verdiği eserlerle devam etmiş, günümüze dek bir kadın edebiyatı olduğu kadar Diaspora edebiyatı olarak da hayatta kalmayı başarmıştır.
KAYNAKÇA
Kevork B. Bardakjian, Modern Ermeni Edebiyatı, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2013.
Lerna Ekmekçioğlu ve Melissa Bilal (Der.), Bir Adalet Feryadı: Osmanlı’dan Türkiye’ye Beş Ermeni Feminist Yazar, 1863-1933, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2006.
Victoria Rowe, A History of Armenian Women’s Writing: 1880-1922, Cambridge Scholars Press, London, 2003.
Boğos Levon Zekiyan, Ermeniler ve Modernite, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2001.
Notos
Ermeni kadın edebiyatı Ermeni kültüründeki modernleşme hareketinin önemli bir parçasıdır. Genel olarak, Ermenilerin kültürel tarihi çerçevesinde on dokuzuncu yüzyıl, Zartonk adı verilen ve “uyanış” anlamına gelen bir tür “Rönesans”a tanıklık etmiştir. Bu dönemde eğitime ve modern Ermenicenin gelişimine önem verilmiş, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ermeni toplumunun içişlerine hukuksal zeminde bir düzen getirdiği Ermeni Anayasası’nın (Nizamname-i Millet-i Ermeniyan) hazırlanmasından ilk siyasi partilerin kurulmasına kadar birden çok alanda gelişme kaydedilmiştir. “Uyanış”ı oluşturan tüm bu yenilikçi hareketler Osmanlı Ermenilerinin Batılı anlamda modernleşme sürecinin bir parçasını oluşturur. Bu dönemde Kilise’nin otoritesi ve amira sınıfının ayrıcalıkları ve üstünlüğünden belli bir ölçüde kurtulan Ermeni toplumu artık daha bireysel ve seküler bir konuma taşınmıştır. Aynı düzlemde, kültürel, siyasal ve sosyal bu uyanışın veya yeniden doğuşun bir parçası da elbette ki Ermeni kadınının Ermeni toplumunun ataerkil yapısını sorgulamaya başlaması, evin sınırlarından çıkarak toplumsal tüm alanlarda faaliyet göstermesidir. Bu anlamda, on dokuzuncu yüzyıl sadece Osmanlı Ermenilerinin değil, Ermeni kadınının da “uyanış”ıdır demek pek de yanlış sayılmaz. Ermeni kadını, çeşitli yardım ve hayır kuruluşları kurmuş, Ermeni kızların eğitimi için çalışmış, modern Ermeni kadınını merkezde tutan dergiler çıkarmış ve yazılar yayımlamıştır. Ana hatlarıyla Ermeni kadın yazarları tanıtmayı amaçlayan bu yazı, yirminci yüzyılın ilk yarısına kadar ulaşan zaman dilimiyle sınırlı kalacak ve Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait kadın yazarları Batı Ermeni edebiyatı bağlamında ele alacak.
“Modern”in Avrupa veya Batı merkezli bir kavram olduğu göz önünde bulundurulduğunda, Ermeni kültüründeki modernleşmenin Batılı izler taşımakla birlikte farklılıklar gösterdiği de bir gerçektir. Aynı şekilde, Ermeni kadın edebiyatının doğuşu ve gelişimi de Batılı toplumlardakinden ayrılan yönleriyle ön plana çıkar. Kadının özgürleşmesi fikrinin Osmanlı Ermenilerindeki modernleşme sürecinin bir parçası olarak ortaya çıkması, veya bu tür bir özgürleşmenin Ermeni kimliği ve bilinci bağlamında ele alınmış olması bu farkın somut örnekleridir. Burada vermiş oldukları eserler eşliğinde kısaca tanıtılan Ermeni kadın yazarlar sadece yaşadıkları döneme ait Ermeni kadınının karşı karşıya olduğu sorunları ele almakla kalmamıştır. Aynı zamanda hemen hepsi kadınların toplumsal hayattaki yerlerini teşvik edecek pek çok kadın cemiyeti ve dernek kurmuş, burada etkin görev almış, bununla birlikte, edebi ürünlerin yanı sıra çeşitli dergi ve gazetelerde Ermeni kadınını ilgilendiren sorunlar üzerine yazılar yazarak dönemin gündemini meşgul edebilmişlerdir.
On dokuzuncu yüzyıl Osmanlı topraklarında eline kalem alarak Ermenice yazmış ilk kadın yazar Srpuhi (Vahanyan) Düsap (1841-1901) olmuştur. Bir kadının eline kalem alma teşebbüsünün henüz “hoş” karşılanmadığı zamanlarda, yakın çevresinin onun yazarlık girişimine karşı göstermiş olduğu hoşgörü ve destekle, Düsap ait olduğu yüksek sınıfın fırsatlarını en iyi şekilde kullanmasını bilmiş, Ermeni kadınını konu edindiği üç roman yazmıştır. İlk kadın yazarına kavuşan dönemin Ermeni toplumundan ise hem olumlu hem olumsuz sesler yükselmiş, eserlerini yürekten ve coşkuyla karşılayan aydın ve yazarlar olduğu gibi, romanlarında çizdiği Ermeni kadın karakterlerini tepkiyle karşılayan aydınlar da olmuştur.
Düsap Romantik akım içinde değerlendirilen romanlarında, görücü usulü evlilik ve sınıfsal fark gibi Ermeni toplumunun ataerkil düzenini oluşturan unsurları eleştirir. Düsap’ın kadınları aşk evliliğinin, kendi iradesiyle bir adamı özgürce sevmenin ve evlilik kararını bir birey gibi almanın mücadelesini verir. Sınıfı ne olursa olsun Ermeni kadınının bu mücadelesi Düsap’ın temel sorunudur. Eserlerini yazdığı dönemde Romantizm akımı eskimeye başlamış, yerini Gerçekçilik almaya başlamıştır. Bu yüzden, Düsap’a yöneltilen başlıca eleştirilerden biri, modası geçmiş bir akımda duygusal kitaplar yazması olmuştur. Ana karakterlerin adlarını verdiği Mayda, Siranuş ve Araksiya veya Mürebbiye (Araksiya gam Varjuhin) adlı üç romanında, döneminin Ermeni kadın kimliğini farklı boyutlarıyla işlemiştir. Ayrıca, bu romanların dışında, evde ve toplumda Ermeni kadınına tanınan yaşam biçimi kadar Ermeni kadınının yaklaşımını da eleştirdiği üç makalesi bulunmaktadır.
Srpuhi Düsap bir anlamda, bir “uyanış” olarak görülebilecek kadın edebiyatının ilk yazarı değildir sadece; o hem eserleri hem de makaleleriyle Ermeni kadınının uyanmasını mesele edinen bir geleneğin başlangıcıdır da aynı zamanda. Yine de, onun başlatmış olduğu Ermeni kadın edebiyatını miras alarak geleneğe dönüştürecek isimler ancak yirminci yüzyılda ortaya çıkabilmiştir. Kızının zamansız ölümüyle hayata küsen ve edebiyatı da diğer her şey gibi bir kenara iten Srpuhi Düsap’ın 1887’deki son romanından sonra, Ermeni edebiyatı ancak 1891 yılında yazdığı ilk roman olan Bir Kızın Kalbi (Ağçgan mı Sirdı) ile ikinci kadın yazarına kavuşur. Zabel (Khancıyan) Asadur (1863-1934), nam-ı diğer Sibil, bu tek romanının dışında şiir ve öyküler de yazmıştır. Anlatılarında genellikle anneliğin başını çektiği Ermeni kadınına biçilen kimliği, örf ve âdetler adı altında dayatılan tavır ve tutumları konu edinir. Ancak, gerek yazınsal üslubu, gerek konu edindiği meseleleri ele alışı açısından çağdaşı birçok yazarın yanında gölgede kalır. Mahlası Ermenice “cadı” anlamına gelen Asadur’un feminist söylemi seçtiği bu isimle sınırlı kalmıştır da denilebilir. Her ne kadar Ermeni toplumunun ataerkil yapısını rahatsız edecek ve Ermeni kadınına bir çıkış sağlayacak yeni ve farklı bir söylem oluşturamamış olsa da, Asadur’un eserleri, dönemin gelenekleri ve kadına yaklaşımını yansıtması açısından değerlidir. Zabel Asadur’un esas önemi eserleriyle değil, Ermeni köylerinde kız okulları açmayı amaç edinen dernek faaliyeti ve kocası Hrant Asadur ile birlikte hazırladıkları ders kitapları ile olmuştur.
Zabel Asadur’dan kısa bir süre sonra edebiyat sahnesinde beliren Zabel (Hovhannesyan) Yesayan (1878, İstanbul - 1943, Sibirya) kadın edebiyatı kadar Ermeni edebiyatının da parlayan incisi konumundadır. Birçok kısa öykü ve roman kaleme almış olan Yesayan, Ermeni kadınının sorunları kadar dönemin başlıca birçok sosyopolitik meselesini Ermeni toplumu bağlamında eserlerine taşıyabilmeyi başarmıştır. Genel algının aksine, Yesayan hiçbir zaman kendini feminist veya kadın yazar olarak tanımlamamıştır. Bunun yerine, birçok meseleye gösterdiği hassasiyetle Ermeni kadınının sorunlarına da eğilmiş, toplumsal düzlemde Ermeni kadınının haklarının savunuculuğunu yaptığı kadar eserlerinde de Ermeni kadınının evdeki, toplumdaki ve kadın-erkek ilişkileri içindeki yerini sorgulayan bir yaklaşım benimsemiştir. Psikolojik roman olarak tanımlanabilecek, birçok eserinde sunduğu iç gözlemlere dayanan gerçekçi portreleri büyük bir başarıyla aktarmıştır. Bekleme Salonunda (Isbasman Srahin Meç), Üsküdar’ın Günbatımları (Üsgüdari Verçaluysner), İtaatkârlar ve Asiler (Hluner yev Imposdner), Düzgün İnsanlar (Şnorhkov Martig), Sahte Dâhiler (Geğdz Hancarner), Yıkıntılar Arasında (Averagnerun Meç) ilk verdiği eserler olup döneminin farklı arka planlarını merkeze oturtur. Ermeni kadını, Ermeni orta sınıfı veya aydınlarından II. Abdülhamit’in baskıcı tutumuna, ve dönemin politik koşulları ve sorunlarından Adana katliamlarının tanıklığına uzanan geniş bir yelpazede birçok tema erken dönem eserlerine konu olmuştur. Edebi anlamda en başarılı eserleri olarak bilinen Son Kadeh (Verçin Pajagı) ve Sürgün Ruhum (Hokis Aksoryal) adlı romanların yanı sıra, aynı yıllarda yazdığı diğer dikkate değer eserleri arasında Meliha Nuri Hanım ve Artık Sevmediklerinde (Yerp Aylevıs Çen Sirer) adlı romanları yer alır. Hayatının son döneminde, yerleştiği Sovyet Ermenistanı’nda yazdığı son iki eser Ateşten Gömlek (Grage Şabig) adlı otobiyografik öykü ve tamamlayamadığı Silahtar’ın Bahçeleri adlı anı-anlatılarıdır. Ölümünden sonra yayımlanan Khaçig Amca (Barba Khaçig) adlı roman ise yazar tarafından tamamlanmamış bir eser olması sebebiyle kusurlu ve eksik bir çalışma olarak kalmıştır.
Yesayan’ın kaydettiği ölçüde bir başarı elde etmemiş olmasına rağmen, aynı dönemde şüphesiz yazar kimliğiyle birçok kadın edebiyat sahnesinde belirmiş, verdikleri eserlerle Ermeni kadın edebiyatına katkıda bulunmuşlardır. Hayganuş Mark (1883, İstanbul - 1966, İstanbul) bu yazarlar arasında ilk sırada gelir. 1905 yılında, eşi Vahan Toşigyan ile birlikte yayımladığı Dzağig (Çiçek) dergisini bir kadın dergisine dönüştüren Mark, sonraki yıllarda editörlüğünü üstlendiği çeşitli dergilerde kadın köşeleriyle döneminin sorunlarını gündeme taşımayı başarmıştır. Gazetecilik ve editörlüğün yanı sıra öğretmen ve yazar da olan Mark’ın belki de en önemli başarısı 1919-1933 yılları arası yayımladığı Hay Gin (Ermeni Kadın) dergisidir. Hay Gin sadece kadınların sorunlarının dillendirilmesinde değil, dönemin Ermeni kadın yazarların yazılarının yayımlamasına olanak sağladığı için de önemlidir.
Yirminci yüzyılın ilk yarısında başta Hayganuş Mark’ın Hay Gin’i olmak üzere çeşitli edebi derginin yayımlandığı bir ortamda eserlerini kaleme almış olan başka birçok Ermeni kadın yazar bulunmaktadır. Anais mahlasını kullanan Yevpime Avedisyan (1872, İstanbul - 1950, Paris) dönemin tanınan kadın yazarlarından biri olmakla birlikte Anahit adlı edebiyat dergisinin editörü Arşag Çobanyan’ın da kuzenidir. İlk kısa öyküsü “Kulübe” (Khrciti mı meç) Masis adlı dergide yayımlanan Avedisyan’ın Hay Gin ve Arevmudk (Batı) adlı dergilerde yayımlanmış yazıları da mevcuttur.
Mari Beyleryan (1880, İstanbul - 1915, İstanbul) gazetecilik ve öğretmenlik kariyerlerinin yanı sıra 1900’lerin başında yayımlanmış kısa öyküleriyle de bilinmektedir. 1895 yılında düzenlenen Bab-ı Âli gösterisine katılmış, bir sene sonra tutuklanmamak için Mısır’a kaçmıştır. Mısır’da üç yıl yayımlanan Artemis adlı dergiyi çıkarmıştır. Dergi ağırlıklı olarak Ermeni kadınının hakları, eğitimi ve faaliyetleri üzerinedir. 1908’deki Meşrutiyet’ten sonra ülkesine geri dönen Beyleryan, önce İzmir daha sonra Tokat’taki Ermeni okullarında öğretmenlik yapmıştır. 1915 Soykırımı’nda hayatını kaybetmiştir.
Zaruhi (Seferyan) Kalemkâryan’ın (1874, İstanbul - 1971, New York) Uyanış(Zartonk) adlı bir şiir kitabı ve Hayat Yolumdan (Gyankis campen) adlı bir anı kitabı bulunmaktadır.
Çok sayıdaki şiir, çeviri ve yazıları Hay Gin dergisinde yayımlanmış olan şair ve çevirmen Mannig Berberyan’ın (1883, İstanbul - 1960, ?) Güneşli Yol (Arevod campa), Pagan Çocuk (Hetanos dğa) ve Nesir Sayfalar (Artzag yerker) adlı üç şiir kitabı bulunmaktadır. Ünlü şair ve eğitmen Reteos Berberyan’ın da kızıdır.
Yazarlığından ziyade aktivizmiyle göze çarpan Arşaguhi (Cezveciyan) Teotig (1875, İstanbul - 1922, Lozan) araştırmacı ve yıllıklarıyla bilinen Teotig Labçinciyan’ın da karısıdır. Kocasının 1907-1929 yılları arasında yayımladığı Herkesin Yıllığı’ndaki (Amenun Daretsuytsı) katkısının dışında çeşitli Ermeni kadın cemiyetlerinde görev almıştır.
Zaruhi Bahri’nin (1880, İstanbul - 1958, Paris) 1920’lerde ailesiyle birlikte Fransa’ya göç etmeden evvel Hay Gin başta olmak üzere dönemin çeşitli Ermenice dergi ve gazetelerinde yazıları yayımlanmıştır. Kızların eğitimi ve yetimlerle ilgili faaliyet gösteren Ermeni kadın cemiyetlerinde de etkin rol almıştır. 1940’lı ve 1950’li yıllarda kaleme aldığı Kayınbirader (Dakrı), Parantzem (Parantzem) ve Dayyan Kevork Bey (Dayyan Kevork Bey) adında üç romanı bulunur.
Siranuş (Zarifyan) Küpelyan (1903, İstanbul - 1973, Beyrut), mahlasıyla Seza, şair Madteos Zarifyan’ın kız kardeşidir. 1932-1934 ve 1947-1968 yılları arasında Genç Ermeni Kadını (Yeridasart Hayuhi) adlı dergiyi çıkarmıştır. Barikat (Badneşı) adlı bir romanı ve Günahkâr Kadın (Meğavoruhin) adlı bir öykü kitabı bulunmaktadır.
Romancı Bercuhi (Bardizbanyan-Parseğyan) (1886, Edirne - 1940, Edirne) yükseköğrenimini Cenevre’de edebiyat ve pedagoji alanlarında almış, bu dönemde Edna mahlasıyla yazmaya başlamıştır. Giresun, Van ve Edirne’de öğretmenlik yapmanın yanı sıra Fırtınadan Sonra (Potorigen Verç) adlı bir öykü kitabı bulunmaktadır. 1915 Soykırımı sırasında kocasının ölümünden sonra, önce Bulgaristan ve Tiflis’e, ardından da Erivan’a yerleşmiştir. Kısa bir süre Sofya’da yaşadıktan sonra, son olarak yerleştiği Paris’te yazarlığa devam etmiştir. Öyküleri Fransızca ve İngilizceye çevrilmiş, “Zincirimden Bir Halka” (Oğak mı şğtayes) ve “Arpik” (Arpigı) adlı öyküleri ödüle layık görülmüştür.
Şair Mari Atmacıyan (1913, Bafra - 1999, Paris) A. Sema mahlasıyla yazan şair Keğam Atmacıyan’ın kız kardeşidir. Dekreşento adlı bir oyunu ve Golgota Çiçekleri (Koğkotayi şuşanner), Yıldız Hasatı (Asdğakağ), Altın Balad (Vosgi keğon) ve Ateşten Kule (Hreğen aşdarag) adlı şiir kitapları bulunmaktadır. Şiirlerinde genellikle vatan hasreti çeken insanları ve Diaspora Ermenilerinin yaşamını konu edinir.
Birçok kadın yazar gibi, yazar Zabel Asadur’un öğrencisi olmuş Adrine Dadryan (1913, Çorum - 2002, Paris) şiir, kısa öykü, tiyatro oyunu gibi çeşitli edebi türlerde eserler vermiştir. Yayımlanmış seçkileri arasında Cehenneme Giden Yol (Keheni campun vra), Kaldırımlar Üstünde (Mayteru vra), Bir Dördüncü Aranıyor (Çorort mı gı pındrvi) ve Ey Yazar, Dur (Heğinag, getsir) adlı düzyazılarıdır.
Yukarıda kısaca tanıtılan kadın yazarların çoğunluğunun İstanbul doğumlu olmasına karşın, 1920’lerde, yani Soykırım’ı takip eden yıllarda göç ederek, başta Fransa olmak üzere birçok farklı ülkeye yerleşmesi yirminci yüzyıl Ermeni kadın edebiyatının başka bir temel özelliğini de gözler önüne serer. Bu durum, Osmanlı’daki Tanzimat ve Meşrutiyet ile sağlanan ilerici ve Batılılaşma yanlısı bir zeminden güç almış olan Ermeni kültürel tarihindeki modernleşme hareketinin yüzyıl başında yaşanan Soykırım ile felce uğramış Batı Ermeni edebiyatının bir uzantısıdır. Ancak küllerinden doğan anka kuşu misali Diaspora edebiyatı ile yeni bir doğuş veya uyanış yaşamış olan Batı Ermeni edebiyatı gibi Ermeni kadın edebiyatı da benzer bir yol izlemiştir. Kaçınılmaz olarak dağılmış Ermeni kadın edebiyatı, Ermeni kadın yazarların yerleştikleri ülkelerin sosyal ve kültürel gerçeklikleri ölçüsünde verdiği eserlerle devam etmiş, günümüze dek bir kadın edebiyatı olduğu kadar Diaspora edebiyatı olarak da hayatta kalmayı başarmıştır.
KAYNAKÇA
Kevork B. Bardakjian, Modern Ermeni Edebiyatı, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2013.
Lerna Ekmekçioğlu ve Melissa Bilal (Der.), Bir Adalet Feryadı: Osmanlı’dan Türkiye’ye Beş Ermeni Feminist Yazar, 1863-1933, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2006.
Victoria Rowe, A History of Armenian Women’s Writing: 1880-1922, Cambridge Scholars Press, London, 2003.
Boğos Levon Zekiyan, Ermeniler ve Modernite, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2001.
Notos
Subscribe to:
Posts (Atom)